Giữ ngọn lửa bản làng ở xã Mường Luân: Khát vọng trường tồn của đồng bào Thái

Tiếng mẹ đẻ và câu chuyện bên hiên nhà sàn

Tìm về xã Mường Luân vào buổi chiều những ngày cuối năm, khi khói bếp lam chiều quyện vào sương sớm trên các triền đồi, điều khiến chúng tôi ấn tượng nhất không chỉ là cảnh sắc thanh bình hay những nếp nhà sàn trầm mặc ở các bản làng. Đó là tiếng cười nói rộn rã bằng chính tiếng Thái nguyên bản của những đứa trẻ đang nô đùa bên hiên nhà.

Trong đời sống của đồng bào nơi đây, tiếng mẹ đẻ và những câu chuyện cổ tích được ông bà, cha mẹ kể lại bên bếp lửa chính là “bài học vỡ lòng” đầu tiên của mỗi đứa trẻ. Dù xã hội ngoài kia có bao đổi thay, dù luồng gió của công nghệ và nhịp sống hiện đại có len lỏi đến từng bản làng biên cương, người Thái ở Mường Luân vẫn giữ nguyên một quy tắc ngầm: bước chân qua bậc cửa nhà sàn là nói tiếng Thái, là nhắc nhớ về phong tục tập quán của tổ tiên.

Không chỉ bảo tồn tiếng nói mà trang phục truyền thống đang được thế hệ trẻ ở Mường Luân tiếp tục phát huy. (Ảnh: Duy Linh)

Nhìn dòng chảy hiện đại đang từng ngày len lỏi vào từng nếp nhà, ông Lò Văn Panh, người có uy tín ở bản, chia sẻ đầy trăn trở nhưng cũng kỳ vọng vào thế hệ trẻ:

“Cái gốc của người Thái mình nằm ở tiếng nói, ở mâm cơm bên bếp lửa nhà sàn và những câu khóc, câu hát cổ truyền. Mình thương con cháu tiếp xúc với cái mới nhanh, nhưng cái gốc gác thì không được phép quên. Tôi thường bảo con cháu rằng, đi đâu làm gì thì làm, bước qua bậc cửa nhà sàn là phải nói tiếng Thái, phải nhớ mình là người Thái. May thay, dạo gần đây bà con trong xã, trong bản ai cũng ý thức lại, nhắc nhở nhau cùng giữ lấy nét đẹp cha ông để lại, có thế thì bản làng mới bền lâu được.”

Khoảng trống và những trăn trở thời hiện đại

Thế nhưng, đứng trước dòng chảy hội nhập và phát triển, hành trình giữ gìn bản sắc tại các bản làng trong toàn xã Mường Luân cũng chứa đựng không ít nỗi trăn trở. Đời sống kinh tế khá lên, thanh niên đi làm ăn xa nhiều hơn, trẻ em tiếp xúc sớm với điện thoại thông minh và mạng xã hội khiến không gian giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ hay thời gian quây quần bên khung cửi, điệu xòe bị thu hẹp lại phần nào.

Nhiều người cao tuổi trong xã không giấu được sự lo lắng khi thấy thế hệ trẻ ngày nay đôi khi rụt rè trước những bộ trang phục truyền thống, hoặc không còn mặn mà với những làn điệu dân ca cổ. Áp lực mưu sinh và sự hấp dẫn của văn hóa hiện đại đôi khi tạo ra một khoảng trống thế hệ, khiến sợi dây liên kết văn hóa đứng trước thử thách.

Tiếp bước văn hóa truyền thống đang làm mạch nguồn về đời sống tinh thần ở đồng bào Thái Mường Luân (Điện Biên). (Ảnh: Duy Linh)

Tuy nhiên, khoảng trống ấy không làm lu mờ đi sức sống bền bỉ của cộng đồng. Tại mỗi bản làng của xã Mường Luân, sự tiếp nối chưa bao giờ đứt gãy, bởi nó được neo giữ bằng chính ý thức tự giác của mỗi gia đình và sự chung tay của toàn xã hội.

Bảo tồn bắt đầu từ những việc làm thiết thực

Những năm gần đây, hành trình giữ lửa văn hóa ở Mường Luân đã mang những diện mạo mới mẻ và thiết thực hơn. Không chờ đợi những phong động lớn lao, sự bảo tồn bắt đầu từ chính những việc làm nhỏ bé trong đời sống thường nhật tại các thôn bản.

Đó là việc các chi hội phụ nữ, đoàn thanh niên trong xã chủ động thành lập các câu lạc bộ văn nghệ, vận động chị em mặc trang phục truyền thống trong các dịp lễ tết, hội họp. Đó là những người bà, người mẹ tranh thủ từng buổi tối để dạy con cháu từng đường kim mũi chỉ trên chiếc khăn piêu, cách uốn bàn tay mềm mại theo nhịp múa xòe. Và đó còn là sự vào cuộc đồng bộ của cấp ủy, chính quyền địa phương trong việc định hướng phát triển du lịch cộng đồng gắn liền với việc bảo tồn nguyên vẹn các giá trị văn hóa bản địa trên toàn địa bàn xã.

Trao đổi với chúng tôi về định hướng bảo tồn bản sắc trong thời kỳ mới, ông Nguyễn Trọng Huế, Chủ tịch UBND xã Mường Luân, cho biết: “Xã Mường Luân xác định văn hóa không chỉ là hồn cốt, là niềm tự hào của đồng bào Thái mà còn là nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt là định hướng du lịch cộng đồng. Chúng tôi luôn khuyến khích và tạo điều kiện để các bản làng duy trì không gian sinh hoạt văn hóa truyền thống, từ tiếng nói, chữ viết đến các điệu xòe. Tuy nhiên, bảo tồn không có nghĩa là đứng yên một chỗ, mà phải gắn liền với việc nâng cao đời sống vật chất, để người dân vừa giữ được bản sắc, vừa tự hào vươn lên làm giàu trên chính mảnh đất quê hương.”

Văn hóa truyền thống đang được đồng bào các dân tộc ở Mường Luân ( Điện Biên) gìn giữ và phát huy. (Ảnh: Duy Linh)

Khi du khách phương xa đến với xã Mường Luân, được bước lên những ngôi nhà sàn ấm cúng, thưởng thức mâm cơm đậm vị núi rừng và lắng nghe tiếng khèn bè ngân vang, người dân bản địa nhận ra rằng: Văn hóa không chỉ là ký ức để cất giữ, mà chính là tài sản quý giá để phát triển bền vững. Chính niềm tự hào mới ấy đã thổi một luồng sinh khí vào lòng thế hệ trẻ khắp các bản, giúp các em hiểu rằng giữ gìn bản sắc chính là giữ lấy tương lai của chính mình.

Khói bếp và nhịp sống trường tồn

Chiều buông xuống trên khắp các bản làng của xã Mường Luân. Nắng vàng nhạt hắt lên những vách gỗ nâu trầm, vắt ngang qua những thửa ruộng bậc thang đang chờ mùa nước đổ. Từ những mái nhà sàn, làn khói bếp lam chiều lại bay lên, quyện vào sương núi mờ ảo.

Gìn giữ và phát huy văn hóa truyền thống đang góp phần tích cực xây dựng Mường Luân (Điện Biên) ngày càng phát triển. (Ảnh: Duy Linh)

Đứng giữa không gian thuần khiết của đồng bào Thái nơi miền biên viễn, ta chợt nhận ra rằng: Sức sống của một dân tộc không nằm ở những gì lớn lao, mà nằm ở độ bền bỉ của những giá trị được nuôi dưỡng qua từng bữa cơm gia đình, từng tà áo cóm, từng tiếng khèn và vòng xòe nối dài không dứt. Chừng nào ngọn lửa trong bếp nhà sàn còn đỏ rực, chừng đó hồn cốt văn hóa Thái ở xã Mường Luân vẫn sẽ mãi trường tồn cùng năm tháng, như dòng suối ngầm miệt mài chảy mãi trong lòng đại ngàn./.

Vòng xòe nối những thế hệ người Thái ở Mường Luân Dưới khoảng sân nhà sàn rộng thoáng, tiếng cười nói râm ran của mấy thế hệ người Thái quyện cùng tiếng bước chân thậm thịch, đều đặn. Ở đó, một vòng xòe đang mở rộng, kéo cả quá khứ và hiện tại lại gần nhau trong cùng một nhịp thở của núi rừng.

Vị núi, hương rừng trong mâm cơm người Thái Mường Luân Giữa thung lũng Mường Luân, mỗi mâm cơm dọn ra không chỉ đơn thuần là chuyện ăn uống qua ngày. Đó là sự kết tinh của tri thức bản địa, của sự gắn kết gia đình và là “thước đo” nết na, sự khéo léo của người phụ nữ qua từng món ăn đậm vị núi rừng.