Người Si La ở Mường Nhé giữ đạo hiếu trong lễ mừng cơm mới

Hạt gạo đầu mùa dâng cúng tổ tiên

Những hạt gạo thơm đầu tiên của vụ mùa chưa bao giờ được đưa vội vào bữa ăn thường ngày của người Si La. Với đồng bào ở bản Nậm Sin, xã Mường Nhé, phần cơm mới ấy trước hết phải là tấm lòng thành kính dâng lên tổ tiên, ông bà, những người đã khuất qua nhiều thế hệ.

Phong tục ấy được lưu truyền qua hàng chục đời, trở thành lời nhắc nhở sâu sắc về cội nguồn mỗi khi mùa thu hoạch về. Lễ mừng cơm mới, trong tiếng Si La gọi là “Ồ à xị”, thường diễn ra vào khoảng tháng 9 dương lịch. Đây là nghi lễ nông nghiệp thiêng liêng bậc nhất trong năm, gửi gắm ước nguyện về sức khỏe, mùa màng bội thu và cuộc sống bình an.

Khi những bông lúa đầu mùa chín vàng trên sườn núi, đồng bào Si La thu hoạch về làm lễ mừng cơm mới. (Ảnh: Duy Linh)

Là người cao tuổi am hiểu tường tận phong tục tập quán của cộng đồng, ông Lỳ Chà Che chia sẻ về ý nghĩa cốt lõi của ngày lễ:“Làm ra hạt thóc mới, mình phải nhớ ông bà, cha mẹ đã dạy cách trồng cấy, làm nương. Mời tổ tiên trước rồi con cháu mới ăn. Điều quan trọng nhất là lòng thành và anh em trong nhà phải biết thương yêu, đùm bọc lấy nhau.”

Nghĩa tình sẻ chia từ hạt lúa nương

Điều đặc biệt làm nên giá trị nhân văn sâu sắc của lễ mừng cơm mới ở Nậm Sin chính là tinh thần sẻ chia đùm bọc. Trước ngày làm lễ khoảng hai đến ba ngày, những gia đình có nương lúa chín sớm thường chủ động chia sẻ gạo mới cho các hộ chưa kịp thu hoạch. Nhờ đó, mọi nhà đều kịp có cơm mới để dâng cúng tổ tiên. Hạt gạo vì thế mang thêm hơi ấm của tình người.

Mâm cúng dâng lên tổ tiên không cầu kỳ, phô trương nhưng đòi hỏi sự tinh tươm, sạch sẽ. Ngoài cơm mới, mâm lễ còn có khoai, dưa, bông kê cùng các món ăn truyền thống mang đậm hương vị núi rừng. Gừng, lá hẹ là những gia vị không thể thiếu, tạo nên nét đặc trưng trong ẩm thực tâm linh của người Si La. Con cháu tuyệt đối không ăn trước những sản vật đã được sửa soạn để dâng cúng.

Những sản vật ngon nhất được chính bàn tay của người Si La làm ra dâng lên mâm cỗ tổ tiên. (Ảnh: Duy Linh)

Vào ngày lễ, nhịp sống ở bản nhỏ như chậm lại, mọi thành viên trong gia đình đều gác lại việc nương rẫy. Người dọn dẹp nhà cửa, người sửa sang không gian thờ cúng. Qua những việc làm tưởng chừng giản dị ấy, thế hệ trẻ có dịp quan sát, thực hành và tiếp thu vốn văn hóa quý báu từ ông cha.

Ông Hù Chà Khớ, một người dân gắn bó lâu đời với bản Nậm Sin, tâm sự:“Đến ngày cơm mới, mọi người cùng lo việc của gia đình, dòng họ. Người lớn làm rồi chỉ cho con cháu biết vì sao phải chuẩn bị như vậy. Tôi mong các cháu hiểu ý nghĩa của lễ, sau này lớn lên vẫn nhớ và biết cách gìn giữ.”

Giữ “lửa” truyền thống giữa dòng chảy đương đại

Nghi lễ thường diễn ra vào buổi chiều tà, khi ánh nắng cuối ngày buông xuống các sườn núi. Tại nhà người con trai trưởng, các anh em trong dòng họ tề tựu, mang theo lễ vật để dâng lên ban thờ chung. Người đại diện cất lời khấn mời tổ tiên về hưởng cơm mới, báo cáo một năm làm ăn, mùa màng và cầu mong cho cây cối tốt tươi, vật nuôi khỏe mạnh, bản màng yên ấm.

Đặc biệt, tình làng nghĩa xóm của người Si La còn thể hiện qua sự ứng xử đầy nhân văn trước những biến cố. Theo lệ bản, nếu chẳng may có gia đình có người qua đời đúng ngày dự định tổ chức lễ, toàn bản sẽ tự giác lùi ngày vui, dành thời gian đến chia buồn và giúp đỡ tang chủ. Niềm vui mùa mới vì thế luôn gắn liền với trách nhiệm và sẻ chia trong hoạn nạn.

Lễ mừng cơm lúa mới của người Si La đã được chứng nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025. (Ảnh: Duy Linh)

Tuy nhiên, trong nhịp sống hiện đại, việc trao truyền văn hóa bản địa đang đứng trước không ít thách thức. Theo báo cáo của UBND xã Mường Nhé, một bộ phận thế hệ trẻ người Si La chưa hiểu sâu sắc về nguồn gốc, ý nghĩa cũng như quy trình thực hành nghi lễ. Những người nắm giữ tri thức dân gian hầu hết đã cao tuổi, trong khi lực lượng kế cận chưa có nhiều cơ hội tiếp thu đầy đủ.

Trăn trở về bài toán bảo tồn di sản của đồng bào, ông Nguyễn Văn Úy, Chủ tịch UBND xã Mường Nhé, nhấn mạnh: “Địa phương luôn xác định cộng đồng chính là chủ thể quyết định sự sống còn của di sản. Chúng tôi định hướng tạo mọi điều kiện để những người am hiểu phong tục truyền dạy trực tiếp cho thế hệ trẻ, duy trì nghi lễ nền tảng trong từng gia đình, dòng họ. Bảo tồn không chỉ là lưu giữ hình thức, mà phải giúp người dân thấu hiểu, tự hào và chủ động thực hành văn hóa của chính mình.”

Năm 2025 người Si La và chính quyền xã Mường Nhé đã đón Lễ mừng cơm lúa mới là di sản phi vật thể quốc gia. (Ảnh: Duy Linh)

Mùa thu hoạch rồi sẽ qua đi, bà con Nậm Sin lại tất bật với những vụ mùa tiếp nối. Nhưng qua mỗi mùa cơm mới, ngọn lửa tri ân nguồn cội, tình đoàn kết keo sơn giữa những bản làng vùng biên giới vẫn được thắp sáng, truyền từ đời này qua đời khác như sức sống mãnh liệt của cây lúa trên sườn núi đá./.

Cô giáo người Si La Lỳ Mì Lé và khát vọng đưa tiếng nói bản làng vào nghị trường Quốc hội Là giáo viên mầm non công tác tại địa bàn biên giới tỉnh Điện Biên, Lỳ Mì Lé – người dân tộc Si La – tham gia ứng cử đại biểu Quốc hội với mong muốn góp phần đưa tiếng nói của đồng bào dân tộc rất ít người đến diễn đàn chính sách cao nhất của đất nước.

Người Si La ở Nậm Sin: Giữ lửa bản sắc giữa ngàn mây biên viễn Giữa đại ngàn Mường Nhé (Điện Biên), bản Nậm Sin của đồng bào Si La hiện lên yên bình bên dòng suối nhỏ. Giữa bộn bề đổi thay của đời sống kinh tế, câu chuyện giữ gìn từng điệu hát, chiếc khăn đội đầu hay tiếng chày giã bánh giầy ngày Tết đang được cộng đồng viết tiếp bằng cả tâm huyết và sự trăn trở của những người bám bản giữ làng.