Người Si La ở Nậm Sin: Giữ lửa bản sắc giữa ngàn mây biên viễn

Từ tiếng suối Nậm Sin đến nhịp sống mới

Tìm về bản Nậm Sin, xã Mường Nhé, tỉnh Điện Biên – nơi cư trú tập trung của đồng bào dân tộc Si La, ấn tượng đầu tiên đập vào mắt chúng tôi không còn là cảnh cô lập hay những ngôi nhà tranh vách nứa tạm bợ của thuở trước. Thay vào đó là những ngôi nhà xây khang trang nối tiếp nhau, đường bê tông sạch sẽ đã kéo bản làng gần hơn với phố thị. Theo thống kê mới đây, toàn bản hiện có gần 60 hộ với khoảng 247 nhân khẩu.

Nhưng dẫu cuộc sống có đổi thay từng ngày, mang theo bao tiện nghi hiện đại, người Si La ở Nậm Sin vẫn giữ nguyên vẹn trong mình một kho tàng văn hóa đậm đà bản sắc. Với một dân tộc rất ít người, mỗi nghi lễ, câu hát hay bộ trang phục truyền thống đều chứa đựng những tầng sâu văn hóa, là sợi dây kết nối linh thiêng giữa cội nguồn, con người và thiên nhiên.

Người Si La ở Nậm Sin vẫn giữ nhiều nét văn hóa truyền thống đậm đà bản sắc dân tộc. (Ảnh: Duy Linh)

Trò chuyện với chúng tôi bên hiên nhà sàn, ông Lỳ Chà Che, một người cao tuổi uy tín trong bản, bồi hồi nhớ lại: “Người Si La mình từ xưa đã gắn bó với núi rừng, với nương rẫy. Cái chữ, cái phong tục của cha ông để lại, nếu thế hệ tụi mình không giữ, không dạy bảo con cháu thì mai mốt mai một đi, con cháu sẽ chẳng biết mình là ai, gốc gác từ đâu tới.”

Những mùa lễ hội đậm đà hồn dân tộc

Văn hóa Si La gắn bó mật thiết với nhịp chảy của tự nhiên và mùa vụ. Từ lúc hạt giống được gieo xuống lòng đất mẹ cho đến ngày mùa gặt hái, đồng bào lần lượt trải qua các nghi lễ thiêng liêng cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình khỏe mạnh và bản làng bình yên.

Đáng chú ý trong hệ thống nghi lễ ấy là lễ cúng bản – nghi thức mở đầu cho một chu kỳ lao động sản xuất mới. Theo lệ truyền thống, khi lễ cúng chưa hoàn tất thì chưa ai được bước xuống nương làm việc. Trong ngày lễ, mọi người kiêng kỵ việc to tiếng, cãi vã để giữ trọn sự hòa thuận, thân tình. Qua đó, ý thức cộng đồng và tình đoàn kết được vun đắp tự nhiên, sâu sắc.

Trong những nghi thức cúng của lễ cầu mùa của người Si La. (Ảnh: Duy Linh)

Một dấu mốc tự hào lớn của đồng bào Nậm Sin trong thời gian qua là việc Lễ mừng cơm mới của người Si La chính thức được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ngày 12/12/2025, Ủy ban nhân dân xã Mường Nhé đã long trọng tổ chức lễ đón nhận giấy chứng nhận và tổ chức ngày hội mừng cơm mới ngay tại bản.

Trao đổi về niềm vui này, ông Nguyễn Văn Úy, Chủ tịch UBND xã Mường Nhé chia sẻ với chúng tôi: “Việc Lễ mừng cơm mới được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là niềm vinh dự lớn lao không chỉ của riêng đồng bào Si La ở Nậm Sin mà còn là niềm tự hào của cả xã Mường Nhé. Đây là cơ sở pháp lý và tinh thần quan trọng để chính quyền địa phương phối hợp cùng bà con tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị di sản, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng trong tương lai.”

Sắc màu thổ cẩm và trang phục truyền thống được đồng bào Si La ở bản Nậm Sin gìn giữ qua nhiều thế hệ. (Ảnh: Duy Linh)

Bên cạnh lễ mừng cơm mới, không thể không nhắc đến Tết Ô Xị Chờ – cái Tết lớn nhất trong năm của người Si La, diễn ra vào ngày Sửu đầu tiên của tháng 12 dương lịch và kéo dài ba ngày. Đó là dịp để các gia đình quây quần tưởng nhớ tổ tiên, chúc nhau sức khỏe, mùa màng bội thu. Ngày Tết thứ ba đọng lại nhiều xúc cảm nhất với nghi thức báo hiếu cha mẹ: những người con gái đã đi lấy chồng xa lại tất tả trở về thăm nom, quà cáp và gửi trọn tri ân đến đấng sinh thành.

Trăn trở sợi dây trao truyền văn hóa

Bản sắc Si La không chỉ nằm ở lễ hội mà còn hiện hữu sống động qua trang phục truyền thống và những nghề thủ công lâu đời. Nhìn vào chiếc khăn đội đầu của người phụ nữ, người ta có thể phân định rõ ràng: khăn trắng dành cho thiếu nữ chưa chồng, còn khăn đen là biểu tượng của người phụ nữ đã gia đình hóa. Bước chuyển từ chiếc khăn trắng sang khăn đen trong ngày cưới chính là dấu mốc quan trọng đánh dấu chặng đời mới của người con gái Si La.

Tuy nhiên, giữa guồng quay hiện đại, nguy cơ mai một các giá trị truyền thống vẫn luôn hiện hữu. May mắn thay, ngọn lửa giữ nghề vẫn đang được nhen nhóm qua từng lớp học truyền dạy. Những chiếc gùi, nia, nong được đan bằng đôi bàn tay khéo léo của người già nay được trao truyền lại cho lớp trẻ, bồi đắp thêm niềm tự hào dân tộc trong từng tâm hồn thế hệ mới.

Nhìn vào chiếc khăn đội đầu của người phụ nữ, người ta có thể phân định rõ ràng: khăn trắng dành cho thiếu nữ chưa chồng, còn khăn đen là biểu tượng của người phụ nữ đã gia đình. (Ảnh: Duy Linh)

Cùng với nghề đan lát, vốn văn hóa truyền miệng gồm những điệu dân ca, hát đối, hát giao duyên và sử thi kể về nguồn gốc dân tộc hiện đang được lưu giữ quý giá qua trí nhớ của những nghệ nhân cao tuổi. Chị Lỳ Mì Lé, một trong số ít người trẻ còn tâm huyết và thuộc lòng nhiều làn điệu dân ca cổ của dân tộc Si La tại bản Nậm Sin, tâm sự: “Nhiều lúc ngồi nhớ lại những câu hát cổ của bà ngoại dạy, mình thấy thương và sợ ngày nào đó tiếng hát ấy im bặt đi. Thế nên, cứ có dịp quây quần bên mâm cơm hay những ngày lễ tết, mình lại dạy lại cho con cháu, rủ tụi nhỏ cùng tập hát. Mình chỉ mong tiếng hát của người Si La mãi vang vọng bên dòng suối này.”

Nhìn nhận về hành trình bảo tồn văn hóa gắn với phát triển kinh tế tại địa phương, lãnh đạo xã Mường Nhé khẳng định chính quyền sẽ tiếp tục đồng hành cùng bà con:

“Chúng tôi xác định phát triển kinh tế, nâng cao cơ sở hạ tầng như giao thông, điện, trường học là nhiệm vụ trọng tâm để đời sống người dân bớt khó khăn. Song song với đó, việc tạo không gian, hỗ trợ kinh phí và khuyến khích các nghệ nhân, người có uy tín truyền dạy văn hóa cho thế hệ trẻ là chìa khóa then chốt để Nậm Sin giữ vững được bản sắc độc đáo của mình giữa miền biên viễn.” ông Nguyễn Văn Úy nói.

Vẻ đẹp thuận khiết của người con gái Si La. (Ảnh: Duy Linh)

Chiều buông xuống trên bản Nậm Sin, khói bếp quyện cùng sương mây bảng lảng trên những mái nhà khang trang. Tiếng cười nói râm ran và tiếng cọ xẹt của những đôi tay đang tỉ mỉ đan lát bên hiên nhà như một lời khẳng định chắc nịch: Dù thời gian có trôi đi, dòng chảy văn hóa của người Si La vẫn sẽ mãi trường tồn, bền bỉ và mãnh liệt như chính sức sống của loài hoa rừng vươn lên giữa ngàn mây biên cương Tổ quốc./.

“Cột mốc lòng dân” nơi cực Tây Tổ quốc Người dân vùng biên không chỉ là chỗ dựa vững chắc để cán bộ, chiến sĩ phát huy tốt vai trò nòng cốt bảo vệ biên giới mà họ còn là lực lượng quan trọng luôn sát cánh cùng Bộ đội Biên phòng bảo vệ chủ quyền biên giới quốc gia.

Ở Mường Nhé, thầy cô không chỉ gieo chữ mà còn giúp người dân thoát nghèo Giữa cái nắng cuối tháng 5 ở vùng biên Điện Biên, cán bộ, giáo viên, nhân viên Trường PTDTBT Tiểu học Nậm Pố cùng xuống nương, chung tay đào hố trồng cà phê giúp các hộ dân có hoàn cảnh khó khăn. Những nhát cuốc trên triền đồi không chỉ góp thêm ngày công lao động, mà còn lan tỏa hình ảnh đẹp về sự sẻ chia, gắn bó giữa nhà trường với nhân dân địa phương.