Tháp cổ gần 500 năm tuổi: Dấu ấn tình Việt - Lào

Dấu ấn văn hóa trên từng tầng tháp

Giữa thung lũng Mường Luân (thuộc bản Mường Luân 1, xã Mường Luân, tỉnh Điện Biên), ngọn tháp cổ sừng sững hiện ra giữa nền trời xanh ngay dưới chân núi Hủa Ta (tiếng Thái nghĩa là “núi Đầu Nguồn”). Công trình được xây dựng từ khoảng thế kỷ XVI bằng các vật liệu truyền thống như gạch, vôi, vữa, cát và mật mía.

Với chiều cao khoảng 15,5m, tháp mang bố cục 3 phần rõ rệt: bệ tháp hình vuông vững chãi làm điểm tựa; thân tháp gồm nhiều tầng xếp chồng thu nhỏ dần về phía trên; đỉnh tháp vút nhọn tạo sự thanh thoát, uy nghiêm.

Công trình được xây dựng từ khoảng thế kỷ XVI bằng các vật liệu truyền thống như gạch, vôi, vữa, cát và mật mía. (Ảnh: Duy Linh)

Trên thân tháp còn nhiều họa tiết đắp nổi. Theo bài nghiên cứu Phật giáo trong đời sống tín ngưỡng của các dân tộc thiểu số ở Điện Biên, đăng trên tạp chí Nghiên cứu Phật học, các tác giả mô tả các họa tiết chim, rồng cuốn, quả trám, cánh sen, lưỡi mác, mặt trời và các mảnh gương phản quang, thể hiện trình độ tạo hình và thẩm mỹ độc đáo của người xưa.

Trong nghiên cứu Giá trị các chùa – tháp cổ của người Thái, người Lào ở Tây Bắc, tác giả Chu Thùy Liên nhận định tháp Mường Luân nằm trong hệ thống không gian di sản Phật giáo và giao lưu văn hóa Thái - Lào dọc dải biên giới.

Theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Điện Biên, tháp Mường Luân là công trình kiến trúc mang nét văn hóa, tôn giáo của dân tộc Lào tại Tây Bắc. Cơ quan này cũng đánh giá di tích có giá trị thể hiện tình đoàn kết, hữu nghị Việt Nam - Lào.

Bên cạnh tháp từng có một ngôi chùa. Các tài liệu nghiên cứu cho biết đây là không gian thờ Phật và sinh hoạt cộng đồng, gắn với những nghi thức như rước, tắm tượng Phật, gửi gắm mong ước về sức khỏe, mùa màng và cuộc sống bình yên.

Trải qua gần nửa thiên niên kỷ, những vệt rêu phong bám trên từng lớp gạch cổ càng làm tăng thêm vẻ cổ kính. Năm 1981, tháp Mường Luân chính thức được xếp hạng là Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.

Câu chuyện nghĩa tình dưới chân tháp cổ

Ẩn sau hình dáng uy nghiêm của ngọn tháp là câu chuyện về sự đùm bọc, sẻ chia giữa các cộng đồng cùng sinh sống trên vùng đất biên giới.

Tìm về Mường Luân, chúng tôi trò chuyện với ông Lò Văn Ánh, một người cao tuổi ở bản. Ông nói: “Người già ở đây kể lại, khoảng thế kỷ XVI, một bộ phận người Lào sang đây để tránh nạn chiến tranh. Được bà con bản địa đùm bọc, giúp đỡ dựng nhà, khai phá ruộng nương, họ đã coi Mường Luân là quê hương thứ hai. Để tạ ơn trời đất và cầu mong bình yên cho bản làng, người dân hai bên đã cùng nhau góp công, góp sức, trộn mật mía vôi vữa xây nên ngọn tháp này. Tháp Mường Luân với chúng tôi không chỉ là nơi gửi gắm tâm linh, mà là biểu tượng của tình anh em ruột thịt Việt - Lào".

Lễ hội Té nước (Bun Huột Nặm) của người Lào tại Mường Luân được phục dựng định kỳ vào tháng 4 hằng năm dưới chân tháp cổ. (Ảnh: Duy Linh)

Tạp chí Nghiên cứu Phật học cũng ghi lại huyền thoại về một bộ phận người Lào sang lánh nạn khoảng những năm 1569–1594, được cư dân bản địa đùm bọc, giúp đỡ. Người Lào cùng người dân địa phương đã chung tay dựng tháp và ngôi chùa bên cạnh làm nơi thờ Phật, rước tượng và tắm tượng Phật cầu cho mưa thuận gió hòa.

Không chỉ lưu giữ ký ức lịch sử, không gian quanh tháp ngày nay vẫn là trung tâm sinh hoạt văn hóa của cộng đồng. Trong các dịp lễ, tết hay hội hè, bà con lại rộn ràng tụ hội dưới chân tháp cổ. Đặc biệt, lễ hội Té nước (Bun Huột Nặm) của người Lào tại Mường Luân được phục dựng định kỳ vào tháng 4 hằng năm với các nghi thức tắm Phật, buộc chỉ cổ tay, múa Lăm Vông, Lăm Tơi và các trò chơi dân gian, thu hút đông đảo bà con Thái - Lào cùng tham gia.

Trao đổi về việc bảo tồn và phát huy giá trị tháp Mường Luân, ông Nguyễn Trọng Huế, Chủ tịch UBND xã Mường Luân, cho biết chính quyền xã luôn phối hợp với người dân để bảo vệ, giữ gìn cảnh quan xung quanh di tích. Hiện nay, xã định hướng kết nối tham quan tháp cổ với các trải nghiệm văn hóa bản địa, như du lịch cộng đồng, thưởng thức ẩm thực và trải nghiệm đời sống văn hóa Thái - Lào.

Theo ông, hạ tầng giao thông và dịch vụ phụ trợ còn hạn chế. Địa phương mong muốn tiếp tục có nguồn lực để bảo tồn di tích, phát huy các giá trị văn hóa và tạo sinh kế cho người dân.

Tháp Mường Luân thu hút được du khách thập phương tham quan và trải nghiệm. (Ảnh: Duy Linh)

Định hướng này cũng được đặt trong quy hoạch phát triển của địa phương. Tại Quyết định số 325/QĐ-UBND ngày 13/2/2026 phê duyệt nhiệm vụ Quy hoạch chung xã Mường Luân đến năm 2045, UBND tỉnh Điện Biên xác định địa phương là không gian bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa dân tộc; trong đó tháp Mường Luân, sông Mã được gắn với định hướng phát triển du lịch sinh thái, du lịch cộng đồng, nghề dệt thổ cẩm và lễ hội truyền thống.

Nghĩa tình Việt - Lào sau bão lũ Tháng 9/2024, cơn bão số 3 (tên quốc tế là Yagi) đã gây thiệt hại nặng nề cho các tỉnh miền Bắc Việt Nam và nhiều địa phương ở Bắc Lào của nước bạn Lào. Trong đau thương, mất mát, tình nghĩa Việt - Lào lại một lần nữa tỏa sáng qua những hành động chia sẻ, hỗ trợ giữa nhân dân hai nước.

10 năm lan tỏa nghĩa tình Việt - Lào từ Trường Hữu nghị 80 Sau 10 năm triển khai, Chương trình “Gia đình đỡ đầu cho lưu học sinh Lào” tại Trường Hữu nghị 80 đã trở thành một mô hình giàu giá trị nhân văn, góp phần chăm lo toàn diện cho lưu học sinh Lào và bồi đắp nền tảng bền vững cho quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Lào. Gần 1.000 lưu học sinh đã tìm thấy “mái ấm thứ hai” trong những gia đình Việt Nam nghĩa tình.