Giúp các em học sinh chủ động bước vào sân chơi, kết nối với bạn bè và cởi mở hơn với thầy cô, mô hình “Không gian thể thao tăng cường sức khỏe tâm thần” do Plan International triển khai đưa hoạt động thể chất trở thành một cách hỗ trợ trẻ nhận biết cảm xúc, tăng kết nối và tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp khó khăn.
BƯỚC QUA GIỚI HẠN
“Chiều cao không phải giới hạn của con người mình” là câu B.T. Long, học sinh lớp 9 Trường TH & THCS Yên Minh (xã Yên Minh, tỉnh Tuyên Quang), nhớ nhất từ người thầy phụ trách câu lạc bộ thể thao.
Trước khi tham gia câu lạc bộ, Long thường mặc cảm về chiều cao và những thay đổi trên cơ thể. Những lời trêu chọc của bạn bè khiến em càng tự ti. Dù yêu thích bóng chuyền, Long vẫn nghĩ đây không phải môn thể thao dành cho mình.
Được thầy giáo động viên, Long bắt đầu tham gia tập bóng chuyền. Chiều cao hạn chế khiến em gặp khó ở một số động tác, nhất là khi đón và xử lý những đường bóng cao. Thời gian đầu, động tác đỡ bóng phải tập lại nhiều lần. Thầy giáo hướng dẫn Long cách đặt tay, chọn vị trí, di chuyển và xử lý bóng phù hợp với thể trạng của mình.
Bóng chuyền cần kỹ thuật, khả năng quan sát và xử lý bóng. Thay vì để tâm đến hạn chế chiều cao của mình, em tập trung rèn những kỹ năng có thể làm tốt.
Đến nay, Long dần được các bạn công nhận là một tay chuyền bóng xuất sắc trong đội. Khi thành thạo hơn, em bắt đầu hướng dẫn các bạn sửa kỹ thuật đỡ bóng. Gặp một người bạn mặc cảm về cân nặng, ngại tham gia hoạt động, Long chủ động động viên bạn bước vào sân.
Đối với L.T. Thanh, học sinh Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Lũng Pù (xã Khâu Vai, tỉnh Tuyên Quang), thay đổi rõ nhất là cách kết nối với những người xung quanh.
Trước đây, Thanh khá rụt rè. Có những người bạn em muốn làm quen nhưng không dám bắt chuyện. Từ khi tham gia câu lạc bộ thể thao, em hòa đồng hơn, có thêm bạn và chủ động hơn trong các hoạt động tập thể.
Bóng chuyền trở thành môn thể thao Thanh yêu thích. Hai buổi mỗi tuần sau giờ học vừa là thời gian để tập luyện, vừa là dịp để em trò chuyện với bạn bè về chuyện học tập, những điểm mạnh, điểm yếu của mỗi người và những điều diễn ra trong cuộc sống hằng ngày.
Khoảng cách với thầy cô cũng dần được thu hẹp. Trước đây gặp bài chưa hiểu Thanh thường ngại hỏi, nay em chủ động tìm đến giáo viên để được hướng dẫn.
ĐIỂM CHẠM TÂM LÝ
Theo ông Phạm Văn Tuấn, Hiệu trưởng Trường Phổ thông Dân tộc bán trú Tiểu học và THCS Lũng Pù, trước đây hoạt động thể thao của trường chủ yếu tập trung vào ngày 26/3 hay 20/11, mỗi năm hai đến ba lần.
Khi dự án được triển khai, câu lạc bộ thể thao duy trì sinh hoạt hai buổi mỗi tuần bên cạnh các hoạt động giao lưu theo quý. Giáo viên trực tiếp tổ chức câu lạc bộ cũng được tập huấn về cách vận hành hoạt động và lồng ghép các nội dung liên quan đến sức khỏe tâm thần.
Cô Hoàng Thị Huyến, giáo viên phụ trách câu lạc bộ thể thao của trường cho biết, những khóa tập huấn giúp giáo viên có thêm kỹ năng tổ chức hoạt động, đồng thời có kiến thức để hỗ trợ học sinh từng bước nhận biết, hiểu hơn về sức khỏe tinh thần của mình. Bản thân giáo viên cũng tự tin hơn khi dẫn dắt các hoạt động ngoài giờ học.
Quan trọng hơn, khi hoạt động diễn ra đều đặn, sân thể thao tạo cho giáo viên thêm không gian để quan sát học sinh. Ở đó không có bài kiểm tra hay điểm số, những gì giáo viên nhìn thấy là cách một học sinh phối hợp với bạn, phản ứng khi thắng hoặc thua hay xử lý một tình huống bất kỳ.
Chính từ những biểu hiện tự nhiên ấy, thể thao tạo ra một điểm chạm với câu chuyện sức khỏe tâm thần.
Theo chị Nguyễn Lê Phước Quỳnh, Quản lý dự án tại Intellect - công ty chuyên về sức khỏe tâm thần của Singapore, lợi thế của thể thao khi tiếp cận sức khỏe tâm thần trẻ em nằm ở tính gần gũi. Trong quá trình vận động, cảm xúc và trạng thái tâm lý có thể bộc lộ tự nhiên qua hành động, cách tương tác và ngôn ngữ cơ thể. Điều này càng có ý nghĩa với trẻ em, nhất là trẻ ở vùng cao, khi các em không phải lúc nào cũng có đủ vốn từ hay thói quen để diễn đạt những gì đang diễn ra bên trong mình.
Thể thao đồng thời tạo ra môi trường để trẻ thường xuyên tương tác với bạn bè và người lớn. Qua những lần cùng tập luyện, phối hợp và hỗ trợ nhau, các em có thêm cơ hội hình thành sự gắn kết, cảm giác được chấp nhận và nhận biết rằng mình có thể tìm đến người khác khi cần giúp đỡ.
Đây cũng là cách mô hình “Không gian thể thao tăng cường sức khỏe tâm thần” được xây dựng: thể thao là phương tiện để tăng cường vận động, thúc đẩy kết nối xã hội và tạo thêm những điểm chạm giữa trẻ với bạn bè, thầy cô và cha mẹ.
NHỮNG THAY ĐỔI THỰC CHẤT
Theo bà Hà Thị Minh Thắng, Điều phối viên dự án của Plan International, mô hình “Không gian thể thao tăng cường sức khỏe tâm thần” hướng tới việc hình thành những không gian bình đẳng, an toàn và hòa nhập, qua đó tăng cường sức khỏe thể chất, kết nối xã hội và quan hệ giữa trẻ em với thầy cô, cha mẹ. Bởi vậy, song song với các câu lạc bộ thể thao tại trường học, dự án còn triển khai nhiều hoạt động dành cho giáo viên, cha mẹ và người chăm sóc.
Tính đến tháng 8/2026, mô hình đã tiếp cận 6.246 học sinh cùng 7.660 cha mẹ, người chăm sóc tại hai tỉnh Tuyên Quang và Lai Châu. Tổng cộng 29 Ngày hội thể thao tăng cường sức khỏe tâm thần đã được tổ chức tại 12 trường trung học cơ sở và 6 xã thuộc địa bàn dự án.
Kết quả khảo sát cho thấy, trong nhóm giáo viên và dẫn trình viên câu lạc bộ thể thao, tỷ lệ nhận định đúng về vai trò của hoạt động thể chất đối với sức khỏe tâm thần tăng từ 82,4% lên 94,8%. Tỷ lệ đồng tình với quan niệm cho rằng các vấn đề sức khỏe tâm thần xuất phát từ “điểm yếu cá nhân” giảm từ 27,5% xuống còn 5,4%.
Ở nhóm cha mẹ và người chăm sóc, tỷ lệ hiểu đúng rằng sức khỏe tâm thần là một phần không thể thiếu của sức khỏe tổng thể tăng từ 32,6% lên 81,4%. Tỷ lệ hiểu rằng cha mẹ có thể hỗ trợ chăm sóc sức khỏe tâm thần của con tăng từ 58,1% lên 90,7%; kiến thức về kỷ luật tích cực và không bạo lực tăng từ 37,2% lên 90,7%.
Dự án đã xây dựng 25 góc thể thao, gồm 12 góc tại trường học và 13 góc tại cộng đồng. Theo định hướng của Plan International, các không gian này được tổ chức để có thể tiếp tục vận hành trong hệ thống trường học và cộng đồng hiện có, tạo nền tảng cho việc duy trì mô hình sau giai đoạn hỗ trợ của dự án.
Ông Hoàng Ngọc Thành, Phó Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch UBND xã Khâu Vai (tỉnh Tuyên Quang) cho rằng giá trị của mô hình nằm ở việc tạo thêm những không gian an toàn, lành mạnh để trẻ em, thanh thiếu niên rèn luyện thể chất, giao lưu và tăng khả năng hòa nhập với cộng đồng.
Điểm đáng chú ý là việc chăm sóc sức khỏe tinh thần của trẻ được đặt ngay trong những môi trường gần gũi nhất với các em - nhà trường, gia đình và cộng đồng. Nhờ đó, trách nhiệm đồng hành cùng trẻ không chỉ thuộc về giáo viên hay nhà trường mà trở thành sự phối hợp của nhiều lực lượng tại địa phương. Khi giai đoạn hỗ trợ của dự án kết thúc, bài toán tiếp theo là làm thế nào để những không gian và cách làm đã hình thành không dừng lại cùng dự án.
Ông Thành cho biết địa phương xác định việc quản lý, bảo quản và tiếp tục khai thác các không gian, trang thiết bị đã được đầu tư là yếu tố quan trọng để duy trì hiệu quả lâu dài. Chính quyền sẽ tiếp tục phối hợp với nhà trường và cộng đồng để các công trình, mô hình trở thành một phần thường xuyên trong đời sống của trẻ em trên địa bàn.
Đó cũng là nền tảng để những thay đổi bắt đầu từ một sân chơi có thể tiếp tục được duy trì và lan tỏa: giúp trẻ có thêm nơi vận động, thêm cơ hội kết nối và quan trọng hơn, thêm những người sẵn sàng nhận ra khi các em cần được lắng nghe và hỗ trợ.