Khi khung cửi vắng bóng ở bản Thái Mường Luân

Chiếc áo cóm vừa vặn, hàng khuy sáng trên ngực áo cùng chiếc váy dài là hình ảnh quen thuộc khi nhắc đến trang phục của phụ nữ Thái. Trong những ngày lễ, Tết hay sinh hoạt văn hóa cộng đồng, sắc áo ấy vẫn góp phần làm nên nét duyên của người phụ nữ nơi bản mường.

Mặc áo cóm trong các dịp lễ, Tết đã trở thành nét đẹp không thể thiếu trong đời sống của phụ nữ Thái Mường Luân. (Ảnh: Duy Linh)

Thế nhưng, hành trình làm ra bộ trang phục ngày nay đã khác trước. Thay vì tự làm từ sợi vải đến đường may, phần lớn người dân chọn mua trang phục có sẵn hoặc mang vải đến cửa hàng may đo. Sự thuận tiện ấy cũng đặt ra nỗi lo về những kỹ năng truyền thống đang dần vắng bóng.

Mặc áo cóm, ít người còn tự làm

Qua khảo sát tại xã Mường Luân, người dân hiện hầu như không còn trồng bông, kéo sợi, dệt vải và tự làm áo cóm như trước. Một số ít người mở cửa hàng nhận may đo trang phục Thái, song nguyên liệu vải đều được mua sẵn.

Ở tuổi ngoài 70, bà Lò Thị Xiến, bản Luân Giói, vẫn nhớ những tháng năm hầu như phụ nữ Thái nào cũng tự tay lo từng công đoạn cho bộ trang phục của mình. Theo bà, ngày trước, từ trồng bông, thu hoạch, kéo sợi đến dệt vải đều do phụ nữ trong nhà đảm nhiệm. Thời gian trôi đi, hình ảnh chiếc khung cửi bên hiên nhà sàn nay đã vắng bóng.

Tại Luân Giói cũng như nhiều nơi trong xã Mường Luân, mua vải hoặc đặt may giúp phụ nữ có bộ trang phục phù hợp với vóc dáng mà không phải dành nhiều thời gian làm vải. Đây là lựa chọn dễ hiểu khi họ còn phải thu xếp việc gia đình và lao động sản xuất.

Người dân cho biết, để tự làm một bộ áo cóm phải trải qua nhiều công đoạn, mất nhiều thời gian. Trong khi đó, mua vải rồi đưa đến cửa hàng may đo hoặc chọn trang phục may sẵn nhanh và tiện hơn.

Lớn lên khi nghề dệt truyền thống đã mai một, chị Quàng Thị Thủy, 25 tuổi, chỉ biết đến những công đoạn làm ra tấm vải qua lời kể của các bà, các mẹ. Chưa từng kéo sợi hay ngồi bên khung cửi, nhưng từ những câu chuyện được nghe, chị vẫn cảm nhận sự nhọc nhằn, tỉ mỉ và tâm huyết của phụ nữ Thái xưa gửi trong từng chiếc áo cóm, chiếc khăn piêu.

Sự kết hợp giữa áo cóm và khăn phiêu tạo nên nét đẹp riêng có của người phụ nữ Thái nơi bản mường. (Ảnh: Duy Linh)

Với chị Thủy và nhiều phụ nữ trẻ, mặc trang phục truyền thống ngày lễ, Tết vẫn là niềm tự hào. Tuy nhiên, kỹ năng tự làm ra bộ trang phục ấy đã trở nên xa lạ.

Áo cóm vẫn hiện diện, nhưng giữa mặc và tự tay làm ra chiếc áo là khoảng cách lớn về kỹ năng, kinh nghiệm. Nhìn những bộ áo may bằng vải công nghiệp, bà Xiến không khỏi chạnh lòng.

Trước đây, từ chuẩn bị nguyên liệu, tạo sợi đến dệt vải, cắt may, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự học hỏi và kinh nghiệm tích lũy. Khi không còn được thực hành, những hiểu biết ấy cũng khó truyền lại. Một chiếc áo có thể mua ở cửa hàng, nhưng kinh nghiệm làm vải, sử dụng khung cửi khó có lại nếu người biết nghề không còn cơ hội hướng dẫn.

Nỗi lo đứt mạch trao truyền

Trang phục Thái mang dấu ấn về thẩm mỹ, tập quán và quan niệm sống. Từ kiểu dáng áo, màu sắc vải đến cách phối hợp với váy, khăn piêu đều gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng.

Việc làm trang phục từng là dịp để người đi trước dạy con cháu sự khéo léo, kiên nhẫn. Kỹ năng được học qua quan sát, thực hành và những lần làm chưa đúng rồi sửa lại. Khi trang phục dễ dàng đặt mua, người trẻ ít có dịp tiếp xúc với các công đoạn truyền thống. Nếu không được ghi chép hoặc thực hành, những tri thức ấy có thể chỉ còn trong ký ức người cao tuổi.

Điều đáng lo là vốn hiểu biết về nguyên liệu, kỹ thuật và kinh nghiệm làm vải đang đứng trước nguy cơ mất dần. Dù vậy, cần nhìn nhận thay đổi từ nhu cầu thực tế. May đo bằng vải mua sẵn tiết kiệm thời gian, vẫn đáp ứng nhu cầu mặc áo cóm. Việc bảo tồn cần phù hợp đời sống hôm nay, thay vì trông chờ mọi gia đình quay lại đầy đủ cách làm cũ.

Áo cóm và khăn phiêu cùng trang phục truyền thống tôn thêm vẻ đẹp rực rỡ và sắc màu văn hóa các dân tộc Tây Bắc. (Ảnh: Duy Linh)

Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Trọng Huế, Chủ tịch UBND xã Mường Luân, cho rằng việc người dân chuyển từ trồng bông, dệt vải sang mua, may đo sẵn là xu hướng của đời sống hiện đại nhằm tiết kiệm thời gian. Tuy nhiên, các kỹ năng thủ công truyền thống cũng vì thế đối mặt nguy cơ mai một lớn.

Theo ông Huế, thời gian tới, xã tìm giải pháp khơi dậy ý thức bảo tồn bản sắc, chú trọng vận động nghệ nhân, người cao tuổi truyền dạy kỹ năng làm trang phục, thêu khăn piêu cho thế hệ trẻ. Địa phương định hướng lồng ghép trải nghiệm văn hóa, trình diễn trang phục trong các ngày hội; khuyến khích trường học tổ chức cho học sinh tìm hiểu trang phục dân tộc.

Giữ lại tri thức phía sau sắc áo

Từ thực tế Mường Luân, việc tìm những người còn nhớ kỹ thuật kéo sợi, dệt vải, cắt may là bước cần thiết. Mỗi người có thể nắm giữ một phần kinh nghiệm; kết nối họ sẽ giúp địa phương có tư liệu về cách làm trang phục trước đây.

Những câu chuyện về chuẩn bị sợi, sử dụng khung cửi, may áo cóm hay thêu khăn piêu có thể được ghi âm, ghi hình. Cùng với hiện vật còn trong các gia đình, đây sẽ là nguồn tư liệu giúp người trẻ như chị Thủy hiểu hơn công sức của thế hệ trước.

Trong sắc áo cóm truyền thống, các em học sinh tại Luân Giới góp phần lưu giữ bản sắc văn hóa của dân tộc Thái ngay từ ghế nhà trường. (Ảnh: Duy Linh)

Các cửa hàng may đo cũng có vai trò duy trì trang phục. Người thợ cần hiểu cách lấy số đo, cắt may và những đặc điểm được cộng đồng coi trọng. Kết nối thợ may với người cao tuổi am hiểu trang phục có thể giúp giữ nét riêng trong điều kiện sử dụng nguyên liệu mới.

Giữ gìn văn hóa cần bắt đầu từ bộ áo người phụ nữ vẫn mặc, kinh nghiệm của người thợ và ký ức của người từng biết làm vải. Sắc áo Thái vẫn hiện diện ở Mường Luân; những tri thức phía sau tấm vải cũng cần được lưu giữ, trao lại để thế hệ sau hiểu trang phục của mình được làm nên như thế nào.

Giữ chuẩn quốc gia giữa xã nghèo vùng cao Điện Biên Giữa nhiều khó khăn của vùng cao Điện Biên, Trường Phổ thông Dân tộc Bán trú Tiểu học & THCS Sính Phình (Điện Biên) vẫn duy trì vững chuẩn quốc gia, từng bước nâng cao chất lượng giáo dục, giữ học sinh đến lớp và tạo nền tảng phát triển bền vững cho địa bàn đặc biệt khó khăn.

Dưới mái nhà sàn bản Luân Giói: Nơi thời gian đọng lại qua tiếng khèn và bếp lửa Giữa thung lũng Mường Luân (Điện Biên), nơi 100% đồng bào dân tộc Thái sinh sống quần tụ, những ngôi nhà sàn gỗ lớn ở bản Luân Giói vẫn trầm mặc vươn mình qua năm tháng. Không chỉ là nơi che mưa che nắng, đó còn là “bảo tàng sống” lưu giữ ký ức, lề lối ứng xử và sợi dây gắn kết bền chặt của cộng đồng qua nhiều thế hệ.