Vị núi, hương rừng trong mâm cơm người Thái Mường Luân

Hương vị từ ruộng đồng, vườn nhà và những khu rừng già

Tìm về Mường Luân vào những ngày cuối năm, khi khói bếp lam chiều quyện vào sương sớm, ghé thăm gia đình ông Lò Văn Khánh, chúng tôi được mời quây quần bên mâm cơm mây truyền thống của đồng bào. Khác với nhịp sống công nghiệp vội vã nơi phố thị, mâm cơm của người Thái ở đây mang nguyên vẹn hơi thở của tự nhiên, chắt chiu từ chính đôi bàn tay lao động cần cù trên những thửa ruộng bậc thang và triền núi.

Mâm cơm của người Thái ở đây mang nguyên vẹn hơi thở của tự nhiên. (Ảnh: Duy Linh)

Bữa ăn của người Thái tại đây luôn xoay quanh hạt gạo nếp nương dẻo thơm – sản vật quý giá mà đất trời ban tặng cho thung lũng Mường Luân. Xôi nếp được đồ chín tới trong chõ gỗ, hạt nào hạt nấy căng tròn, thơm lừng mùi lúa mới. Đi kèm với xôi là những món ăn quen thuộc nhưng đòi hỏi sự kỳ công trong chế biến như thịt lợn bản hun khói, cá suối nướng vùi tro hồng (pa mỉnh), canh măng đắng nấu mẻ, cùng các loại rau rừng và gia vị không thể thiếu là mắc khén, hạt dổi

“Người Thái chúng tôi ăn uống theo mùa vụ và sự hòa hợp với tự nhiên. Mùa nào thức nấy, lên rừng có măng, xuống suối bắt con cá, con tôm. Món ăn ngon không nằm ở chỗ sơn hào hải vị, mà nằm ở sự tươi ngon của nguyên liệu và cách người nấu gửi gắm tấm lòng vào đó,” ông Khánh chia sẻ khi đang nhâm nhi chén rượu ngô ấm nồng bên mâm cơm.

Bí quyết nằm trong đôi bàn tay và tri thức truyền đời

Điều làm nên nét đặc trưng của ẩm thực người Thái ở Mường Luân không chỉ ở nguyên liệu mà còn ở nghệ thuật nêm nếm và chế biến được lưu truyền qua bao thế hệ. Mỗi món ăn đều mang một triết lý cân bằng âm dương rất riêng của đồng bào.

Chẳng hạn, món cá suối nướng (pa mỉnh) tưởng chừng đơn giản nhưng lại đòi hỏi sự tỉ mỉ từ khâu chọn cá, làm sạch đến việc tẩm ướp các loại gia vị rừng như sả, lá chanh, ớt nướng và mắc khén giã nhuyễn. Cá được kẹp bằng thanh tre tươi, nướng trên than hồng cho đến khi lớp vỏ ngoài vàng ruộm, mỡ chảy xèo xèo hòa quyện cùng hương thơm cay nồng của gia vị. Hay như bát canh măng đắng – món ăn đặc sản của người Thái – vị đắng ban đầu tan nhanh vào cái ngọt hậu sâu lắng ở cổ họng, giống như chính nhịp sống lao động vượt qua bao nhọc nhằn, vất vả của người dân miền sơn cước.

Những món ăn của người Thái Mường Luân và Điện Biên chủ yếu là luộc và nướng ít sử dụng đồ chiên xào. (Ảnh: Duy Linh)

Những bí quyết ấy không có trong sách vở. Từ khi còn là những cô thiếu nữ, qua những bữa phụ giúp mẹ nấu nướng bên bếp củi bập bùng, các con gái trong bản đã học được cách nhận biết từng loại lá thuốc, củ rừng, học cách căn chỉnh lửa to nhỏ để nồi canh vừa vặn, món xào vừa tới. Đôi bàn tay của người phụ nữ Thái cứ thế giữ lửa cho gian bếp gia đình qua năm tháng.

Mâm cơm quây quần và bài học ứng xử từ bàn ăn

Trong văn hóa của đồng bào Thái ở Mường Luân, mâm cơm còn là không gian giáo dục nề nếp gia phong và tình làng nghĩa xóm. Khi khách quý đến chơi nhà hay trong những dịp sum họp họ hàng, mâm cơm được dọn lên với sự trân trọng cao nhất.

Người lớn tuổi luôn được mời ngồi ở vị trí trang trọng. Trước khi ăn, chủ nhà sẽ có chén rượu mời khách, gửi gắm những lời chúc tốt đẹp nhất về sức khỏe và mùa màng bội thu. Cách xới cơm, cách gắp thức ăn mời nhau hay cách sắp xếp mâm mây đều tuân thủ những nguyên tắc ứng xử lâu đời: kính trên nhường dưới, nhường miếng ngon cho người lớn tuổi và trẻ nhỏ.

Món nộm các loại rau là đặc trưng của người Thái. (Ảnh: Duy Linh)

“Nhìn vào mâm cơm là biết gia đình ấy nề nếp ra sao. Trẻ con từ nhỏ đã được dạy phải khoanh tay mời ông bà, cha mẹ trước khi cầm đũa. Bữa cơm không chỉ để no bụng mà là lúc sợi tình cảm gia đình được thắt chặt lại sau một ngày làm việc trên nương rẫy,” chị Lò Thị Hương bộc bạch.

Giữ hương vị truyền thống trong nhịp sống mới

Ngày nay, cùng với sự phát triển của giao thương, đời sống của đồng bào Thái tại Mường Luân đã có nhiều đổi thay. Nhiều nguyên liệu mới xuất hiện, các dịch vụ ăn uống hay mô hình du lịch cộng đồng cũng bắt đầu chớm nở.

Tuy nhiên, giữa dòng chảy hiện đại ấy, người dân nơi đây vẫn kiên định gìn giữ hương vị mâm cơm truyền thống của dân tộc mình. Đưa ẩm thực vào làm du lịch cộng đồng, nhiều hộ dân đã khéo léo giới thiệu các món ăn bản địa đến với du khách gần xa, biến hương vị núi rừng thành cầu nối văn hóa đầy hấp dẫn.

Mâm cơm mây truyền thống của đồng bào Thái ở Mường Luân (Điện Biên) với xôi nếp nương dẻo thơm, cá suối nướng (pa mỉnh), thịt hun khói và các loại rau rừng, kết tinh từ tri thức bản địa và sự hòa hợp với tự nhiên. (Ảnh: Duy Linh)

Chiều buông xuống trên các bản làng Mường Luân, ánh lửa bếp nhà nào nhà nấy lại rực hồng, tỏa ra mùi thơm ngào ngạt của xôi nếp và thịt nướng. Đứng giữa không gian ấm cúng ấy, ta hiểu rằng mâm cơm truyền thống không chỉ nuôi dưỡng thể xác mà còn là cội nguồn sức mạnh tâm hồn, là sợi dây vô hình gắn kết cộng đồng người Thái ở mảnh đất biên cương này đời này qua đời khác./.

Khi khung cửi vắng bóng ở bản Thái Mường Luân Phụ nữ Thái ở Mường Luân vẫn mặc áo cóm trong những dịp quan trọng. Nhưng phía sau sắc áo ấy, nghề trồng bông, kéo sợi, dệt vải đang đối mặt nguy cơ mai một.

Vòng xòe nối những thế hệ người Thái ở Mường Luân Dưới khoảng sân nhà sàn rộng thoáng, tiếng cười nói râm ran của mấy thế hệ người Thái quyện cùng tiếng bước chân thậm thịch, đều đặn. Ở đó, một vòng xòe đang mở rộng, kéo cả quá khứ và hiện tại lại gần nhau trong cùng một nhịp thở của núi rừng.