Vòng xòe nối những thế hệ người Thái ở Mường Luân

Tiếng gọi từ khoảng sân đất nện

Chúng tôi đến Mường Luân khi thung lũng sông Mã đang gieo mình vào vụ gặt. Khác với vẻ tĩnh lặng của những bản làng khuất sâu sau dãy núi đá, ở khắp các bản làng người Thái những ngày có hội hay khi bản làng sum họp luôn rộn rã một sức sống rất riêng. Không cần loa đài xập xình hay sân khấu hoành tráng, chỉ cần tiếng chiêng, tiếng trống vang lên dồn dập, từ các bà, các mẹ đến những đứa trẻ còn ngái ngủ buổi trưa hè đều tự giác bỏ dở việc riêng để bước ra khoảng sân chung.

Bà Lò Thị Ban, người có thâm niên mấy chục năm nắm giữ những điệu xòe cổ của bản, đôi chân vừa dập theo tiếng trống vừa nhìn theo nhịp chân của con cháu đang tập múa xòe. Đôi bàn tay gân guốc của người phụ nữ Thái ấy dường như vẫn giữ trọn linh hồn của những bài xòe cổ. Bà bảo: “Người Thái mình sinh ra là để múa xòe. Đói thì ăn cơm nếp, mỏi thì vào vòng xòe. Xòe để giũ bỏ cái nhọc nhằn sau nương rẫy, để biết rằng mình đang sống, đang thương nhau trong cái bản này”.

Trong dịp lễ tết hoặc cuộc vui như: lên nhà mới, cưới hỏi người Thái cũng có thể tạo ra một vòng xòe đoàn kết. (Ảnh: Duy Linh)

Và thế là vòng xòe bắt đầu. Những bàn tay đan chặt vào nhau tạo thành một vòng tròn khép kín nhưng chưa bao giờ có điểm dừng. Chiếc áo cóm ôm sát bờ vai và tà váy đen nhung truyền thống uyển chuyển theo từng cái nghiêng mình, nhịp bước. Giữa vòng người ấy, khoảng cách tuổi tác dường như tan biến. Người đã quen điệu múa kiên nhẫn làm điểm tựa, giữ nhịp cho người mới nhập cuộc; còn người đứng ngoài, dẫu còn chút ngượng ngùng ban đầu, chỉ cần một cái nắm tay kéo nhẹ là đã có thể hòa mình vào dòng chảy chung của cộng đồng.

Nơi tình làng nghĩa xóm được bồi đắp bằng nhịp bước

Với người Thái ở Mường Luân, điệu xòe chưa bao giờ chỉ là một tiết mục biểu diễn đơn thuần. Nó là sợi dây vô hình nhưng bền chặt neo giữ tình làng nghĩa xóm.

Sau những tháng ngày oằn mình với hạt ngô, củ sắn trên nương cao, hay những buổi bận rộn bên dòng sông Mã đục ngầu phù sa, bản làng cần những khoảng không gian để sẻ chia. Vòng xòe chính là không gian ấy. Ở đó, người ta không nói chuyện được - mất, không tính toán chuyện mùa vụ được mùa hay mất giá. Chỉ có tiếng hò reo cổ vũ, tiếng cười giòn tan khi có ai đó bước hụt nhịp, và trên hết là cái siết tay ấm áp truyền cho nhau hơi ấm của tình người giữa miền biên viễn.

Vòng của người Thái Mường Luân thần linh và thắt chặt tình người với người. (Ảnh: Duy Linh)

Anh Lò Văn Biên, một cán bộ xã trẻ tuổi nhưng rất tâm huyết với văn hóa bản địa, chia sẻ với chúng tôi bên thềm nhà sàn: “Bản mình xưa nay có việc gì lớn nhỏ đâu chỉ đánh tiếng là xong. Cưới xin, làm nhà mới, hay đơn giản là khi bản làng đón đoàn khách xa, người Thái đều quây quần bên mâm rượu cần rồi kết thúc bằng vòng xòe. Xòe để mừng cái bụng đã no, để cảm ơn thần linh và để thắt chặt cái tình giữa người với người. Mất xòe, người Thái mình coi như mất đi một nửa linh hồn”.

Quả thực, sức cuốn hút của vòng xòe Mường Luân nằm ở chính sự chân thành và cởi mở ấy. Không có ranh giới giữa người biểu diễn và người xem. Bất cứ ai ghé thăm, dẫu là người lạ phương xa, chỉ cần bước chân vào vòng tròn ấy cũng sẽ thấy mình được ôm ấp bởi sự hiếu khách, nồng hậu của đồng bào.

Ngọn lửa trao truyền qua những khoảng khắc lặng thầm

Nhưng đằng sau những vòng xòe náo nhiệt ấy là cả một câu chuyện dài về sự tiếp nối giữa các thế hệ - một dòng chảy văn hóa đòi hỏi sự gìn giữ âm thầm nhưng bền bỉ.

Trong góc sân, bé Lò Thị May, cô bé mới lên mười tuổi với đôi má hây hây nắng gió, đang cặm cụi bắt chước theo từng cử động tay của mẹ. Ban đầu, đôi bàn tay bé xíu còn lóng ngóng, bước chân đôi lúc vấp vào tà váy mới sắm cho dịp lễ. Nhưng ánh mắt của cô bé thì ánh lên niềm háo hức khó tả.

Những điệu xòe đã được vào các nhà trường để trở thành những trải nghiệm quý với các thế hệ học sinh. (Ảnh: Duy Linh)

Chị Lò Thị Chôm, mẹ của May, mỉm cười dịu dàng khi kéo tay con gái vào sát nhịp của mình: “Con nít ở đây từ nhỏ đã lớn lên trong tiếng khèn, tiếng trống và những buổi chiều mẹ múa ngoài sân. Mình không bắt chúng phải học thuộc lòng, cứ để chúng nhìn, rồi ngấm dần vào máu thịt lúc nào không hay. Khi lớn lên, đi xa đâu thì đi, nghe tiếng chiêng khua là chân lại muốn về với bản”.

Sự trao truyền ở Mường Luân diễn ra tự nhiên như hơi thở của núi ngàn. Đó là một động tác được người bà chỉ lại bên bếp lửa đỏ rực trong đêm đông, là một nhịp chân được người mẹ hướng dẫn tỉ mỉ trước thềm nhà sàn. Qua những lần cùng nắm tay nhau múa xòe, khoảng cách thế hệ được san bằng. Người lớn tuổi truyền lại kinh nghiệm sống, sự trân trọng cội nguồn; còn lớp trẻ đem đến cho điệu múa cổ truyền một nguồn sinh khí tươi mới, đầy sức sống.

Giữ hồn Mường Luân giữa dòng chảy hiện đại

Dẫu vậy, những người nặng lòng với văn hóa Thái ở Mường Luân đôi khi vẫn có những trăn trở lặng thầm. Khi nhịp sống hiện đại cuốn theo những đổi thay của kinh tế thị trường, khi điện thoại thông minh và internet đã phủ sóng đến từng bản nhỏ, lớp thanh thiếu niên giờ đây có thêm nhiều lựa chọn giải trí. Nếu không có những không gian sinh hoạt cộng đồng thường xuyên, nếu những dịp sum họp thưa dần đi, liệu vòng xòe có nguy cơ lùi vào dĩ vãng?

Trao đổi với phóng viên ông Nguyễn Trọng Huế, chủ tịch UBND xã cho biết: Chính quyền đang phối hợp cùng những người có uy tín trong bản đã bắt đầu chú trọng hơn đến việc đưa xòe trở lại các hoạt động trường học, các buổi sinh hoạt văn nghệ quần chúng. Việc truyền dạy không chỉ dừng lại ở những động tác kỹ thuật, mà còn là việc giải thích cho con trẻ hiểu về ý nghĩa sâu xa của từng vòng quay, cách ứng xử và tinh thần cộng đồng đằng sau mỗi bước chân.

Khăn phiêu, áo cóm và điệu xòe tạo nên nét duyên dáng riêng có của người phụ nữ Tây Bắc. (Ảnh: Duy Linh)

Rời Mường Luân khi màn đêm đã phủ kín những dãy núi trập trùng, ánh trăng đầu tháng treo lơ lửng trên đỉnh đồi như một chiếc đèn lồng soi bóng xuống dòng sông Mã. Từ phía nhà văn hóa bản, tiếng chiêng vẫn vọng lên nhịp nhàng, hòa cùng tiếng cười đùa của đám thanh niên trong một vòng xòe chưa muốn dứt.

Nhìn khoảnh khắc ấy, chợt nhận ra rằng văn hóa chưa bao giờ là một thứ gì đó nằm yên trong sách vở hay bảo tàng. Văn hóa dân tộc Thái ở Mường Luân đang sống, đang thở và tự làm mới mình từng ngày qua chính đôi bàn tay nắm chặt, qua nhịp bước đồng lòng của những con người bám đất, bám bản nơi miền phên dậu. Chừng nào những vòng xòe ấy còn được mở ra sau mỗi mùa gặt, chừng đó ngọn lửa truyền đời của cha ông vẫn sẽ sáng mãi giữa đại ngàn Tây Bắc./.

Dưới mái nhà sàn bản Luân Giói: Nơi thời gian đọng lại qua tiếng khèn và bếp lửa Giữa thung lũng Mường Luân (Điện Biên), nơi 100% đồng bào dân tộc Thái sinh sống quần tụ, những ngôi nhà sàn gỗ lớn ở bản Luân Giói vẫn trầm mặc vươn mình qua năm tháng. Không chỉ là nơi che mưa che nắng, đó còn là “bảo tàng sống” lưu giữ ký ức, lề lối ứng xử và sợi dây gắn kết bền chặt của cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Khi khung cửi vắng bóng ở bản Thái Mường Luân Phụ nữ Thái ở Mường Luân vẫn mặc áo cóm trong những dịp quan trọng. Nhưng phía sau sắc áo ấy, nghề trồng bông, kéo sợi, dệt vải đang đối mặt nguy cơ mai một.