Tạo “phiên bản AI” mô phỏng mẹ để trò chuyện sau khi bà qua đời

Mỗi tháng trò chuyện với mẹ một lần

Khi mẹ được chẩn đoán ung thư giai đoạn cuối, Justin Harrison bắt đầu tạo một phiên bản AI mô phỏng bà.

Theo The Guardian ngày 15/9, Harrison thực hiện việc này khi mẹ vẫn còn sống. Bà được xem phiên bản cuối cùng và đồng ý với dự án. Harrison hiện là người sáng lập You, Only Virtual (YOV, có trụ sở tại California, Mỹ), công ty phát triển “Versona” - công nghệ tạo phiên bản số để người dùng có thể tiếp tục trò chuyện với người thân sau khi họ qua đời.

Trong thời gian mẹ bị bệnh, những cuộc trò chuyện giữa hai người chủ yếu xoay quanh các việc thường ngày: ông có nói chuyện với cha đủ nhiều không, đã đi khám bác sĩ chưa, có uống đủ nước không. Harrison cho biết ông muốn phiên bản AI giúp mình có cơ hội đề cập những câu chuyện sâu hơn mà hai mẹ con chưa kịp nói trước khi bà mất.

Bốn năm sau, Harrison vẫn trò chuyện với phiên bản AI của mẹ, nhưng không thường xuyên. Ông nói với The Guardian rằng mình sử dụng nó khoảng mỗi tháng một lần.

Một avatar người do AI tạo được giới thiệu tại CES 2025 ở Las Vegas. (Ảnh: Pronoia/Wikimedia Commons)

Những hệ thống như vậy thường được gọi là “griefbot” hoặc “generative ghost”. Dựa trên ảnh, video, tin nhắn, bản ghi âm cùng những dữ liệu khác, AI có thể mô phỏng một số đặc điểm của người đã mất để người thân tương tác với một phiên bản số của họ.

Công nghệ này hiện chưa phổ biến. The Guardian dẫn khảo sát khoảng 6.000 người tại Mỹ, Anh và Canada của Empathy - công ty cung cấp dịch vụ hỗ trợ người gặp mất mát - cho thấy 6% từng tìm đến các công cụ số như ứng dụng tưởng niệm hoặc griefbot sau khi mất người thân.

Khi AI nói như chính người đã mất

Không phải ai cũng lựa chọn như Harrison. Jack Manning, nghiên cứu sinh tiến sĩ ngành khoa học thông tin tại Đại học Colorado Boulder (Mỹ), mất em gái vì bệnh tim khi hai người còn nhỏ. Sau này, ông nghiên cứu chính những hệ thống AI mô phỏng người đã mất nhưng không tạo một phiên bản như vậy của em gái.

Manning cho biết ông không có sự đồng ý rõ ràng của cô. Ông cũng không muốn một hệ thống máy tính can thiệp vào những ký ức riêng về quan hệ giữa hai anh em.

Câu hỏi về sự đồng thuận cũng được đặt ra trong nghiên cứu đăng trên Journal of Responsible Technology tháng 6/2026. Tác giả Kwan Yiu Cheng đề xuất sự đồng thuận cần được tính đến trong cả quá trình tạo, sử dụng và xóa griefbot, cũng như việc sử dụng hình ảnh và thông tin cá nhân của người đã khuất. Đây là đề xuất về nguyên tắc quản trị công nghệ, chưa phải quy định pháp lý chung.

Một nghiên cứu khác do Manning cùng các đồng nghiệp thực hiện cho thấy vì sao loại AI này có thể tạo cảm giác gần gũi.

Nhóm nghiên cứu tuyển 16 người từ 22 đến 50 tuổi, đều từng mất một người thân hoặc bạn bè gần gũi. Mỗi người trò chuyện với hai phiên bản AI: một phiên bản nói về người quá cố ở ngôi thứ ba, phiên bản còn lại nói ở ngôi thứ nhất như thể chính người đó đang trò chuyện.

Những người tham gia đều thích phiên bản nói ở ngôi thứ nhất hơn. Họ có thể bỏ qua một số sai sót về dữ kiện, nhưng những chi tiết rất riêng như cách xưng hô, tiếng lóng hay nhịp điệu trò chuyện lại ảnh hưởng mạnh đến cảm giác chân thực. Trong một trường hợp, người tham gia gần như muốn dừng cuộc trò chuyện khi AI dùng một cách gọi mà người cha dượng quá cố của ông chưa từng sử dụng.

Cả 16 người cho biết họ muốn sử dụng công nghệ này lần nữa. Tuy nhiên, một số lo ngại mình có thể trở nên quá phụ thuộc; gần như tất cả cũng bày tỏ lo lắng nếu một người thân đang đau buồn sử dụng công nghệ tương tự.

Nghiên cứu trên Journal of Responsible Technology vì thế đề xuất nguyên tắc “không gây lệ thuộc”: griefbot cần có cảnh báo, nhãn rõ ràng để người dùng biết mình đang tương tác với AI và tránh những thiết kế khuyến khích sự gắn bó quá mức.

Trong nghiên cứu nhỏ của Đại học Colorado Boulder, chính phiên bản AI tạo cảm giác gần gũi hơn cũng là phiên bản được người tham gia ưa thích hơn. Nhưng cảm giác gần gũi đó đồng thời khiến câu hỏi về sự lệ thuộc trở nên khó bỏ qua.

EU nhấn mạnh vai trò của cha mẹ trong việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng

Làn sóng trung tâm dữ liệu làm nóng bài toán điện, nước