Những người kể truyện cổ Andersen

Những bản dịch đi cùng tuổi thơ

Nhà văn, biên tập viên sách Nguyễn Hoàng Diệu Thủy vẫn nhớ hai tập Truyện cổ Andersen bố mua cho khi chị còn học tiểu học. Sách dày, giấy đen sậm. Chị thường nằm bò trên giường, kê chiếc gối nhỏ dưới tay, đọc sách bên cửa sổ nhìn ra đồng lúa xanh. Có lần mải đọc, chị quên cả nồi cơm đang nấu, để cơm cháy.

Mấy chục năm trôi qua, chị vẫn nhớ nàng Li-dơ và bầy chim thiên nga, nàng tiên cá, nữ thần băng giá cùng những mụ phù thủy trong truyện. Thời ấy, sách còn hạn chế nên hai tập Andersen được bố mua cho càng trở nên đáng quý.

Nhà văn Đan Mạch Hans Christian Andersen trong bức ảnh chụp năm 1869 của Thora Hallager. (Ảnh: Wikimedia Commons)

Lớn lên, khi đã làm công việc viết văn và biên tập sách, Nguyễn Hoàng Diệu Thủy nhận ra nhiều điều mà ngày nhỏ chị chưa hiểu hết. Theo chị, nhân vật của Andersen có tính cách phức tạp, gần với con người thực hơn những nhân vật thiện - ác phân định rạch ròi trong truyện cổ tích dân gian. Truyện của ông cũng không phải lúc nào cũng kết thúc có hậu. Có những cái kết cần được hiểu ở một tầng nghĩa sâu hơn. Bởi vậy, chị cho rằng Andersen vẫn hấp dẫn khi người đọc đã trưởng thành.

Tại Việt Nam, truyện Andersen được giới thiệu qua nhiều bản dịch. Một trong những người dành nhiều năm cho công việc này là dịch giả Trần Thị Minh Tâm.

Năm 2018, tại một buổi giới thiệu truyện cổ Andersen ở Hà Nội, ông Niels Julius Lassen, Đại sứ Đan Mạch đầu tiên tại Việt Nam, kể về thời gian làm việc cùng bà. Trần Thị Minh Tâm thường đặt những câu hỏi liên quan đến nội dung và ngôn ngữ trong truyện. Có những câu hỏi khiến ông phải đến thư viện Đan Mạch tra cứu tài liệu mới tìm được lời giải đáp.

Trần Thị Minh Tâm đã dành hơn 20 năm chuyển ngữ tác phẩm của nhà văn Đan Mạch. Năm 2003, bà giới thiệu tuyển tập gồm 88 truyện. Các ấn bản sau được bổ sung lên hơn 100 truyện. Tính đến năm 2018, tuyển tập đã được tái bản 16 lần.

Tháng 3/2018, bà trở thành người Việt Nam đầu tiên được vinh danh tại Giải thưởng Hans Christian Andersen toàn cầu, ghi nhận những đóng góp trong việc giới thiệu, phổ biến tác phẩm của nhà văn Đan Mạch. Bà qua đời ngày 17/5 cùng năm.

Những bản dịch của bà vẫn được Nhà xuất bản Kim Đồng in lại. Tên Trần Minh Tâm tiếp tục xuất hiện trên các ấn bản Truyện cổ Andersen dành cho độc giả Việt Nam.

Dịch giả Nguyễn Bích Lan cũng từng có một tuổi thơ say mê truyện Andersen. Chị kể rằng hồi nhỏ, đây là tác giả viết cho thiếu nhi mà chị yêu thích nhất. Khi đã có hơn hai thập niên làm nghề dịch thuật, chị có dịp trở lại với những câu chuyện ấy trong vai trò người dịch.

Năm 2020, Nhã Nam phát hành bộ Truyện cổ Andersen toàn tập, gồm hai tập với 155 truyện. Tập một do Trang Hải, Tâm Thủy và Maiiosha dịch; tập hai do Bích Lan chuyển ngữ từ bản tiếng Anh The Complete Fairy Tales of Hans Christian Andersen.

Truyện cổ Andersen toàn tập do Nhã Nam phát hành năm 2020. (Ảnh: Nhã Nam)

Dịch giả Nguyễn Bích Lan bày tỏ niềm tự hào khi tham gia công trình này. Điều chị trân trọng là độc giả Việt Nam có cơ hội tiếp cận truyện Andersen trong một ấn bản đầy đủ, không bị cắt xén hoặc giản lược. Những câu chuyện từng khiến chị say mê khi nhỏ, giờ đây được chính chị chuyển ngữ cho những người đọc khác.

Có những người trưởng thành vẫn giữ thói quen tìm đọc lại Andersen. Một độc giả trên Goodreads - mạng xã hội dành cho người yêu sách, nơi thành viên chia sẻ và đánh giá sách - kể rằng thời nhỏ đã đọc Truyện cổ Andersen nhiều lần, gần như thuộc lòng. Sau này, mỗi khi mệt mỏi với cuộc sống của người lớn, chị vẫn thích chờ một ngày mưa lâm thâm, pha ly Milo nóng, chui vào chăn và mở lại cuốn truyện cũ.

Những bản dịch Andersen vẫn được tái bản. Cuối năm 2025, TIMES Books phát hành bốn tập đầu thuộc bộ Tổng tập truyện cổ tích Andersen, với tranh minh họa của họa sĩ Hùng Lượng. Mỗi tập dày khoảng 300 trang in màu, gồm hơn 20 truyện.

Sách Andersen ngày nay có nhiều hình thức trình bày, minh họa khác trước. Nhưng những câu chuyện mà Nguyễn Hoàng Diệu Thủy từng đọc trên hai tập sách giấy sẫm màu vẫn có thể được tìm thấy trong các ấn phẩm dành cho trẻ em hôm nay.

Truyện Andersen lên sân khấu rối nước Việt Nam

Trong các chương trình dành cho thiếu nhi năm 2026, Nhà hát Múa rối Việt Nam tiếp tục đưa truyện cổ Andersen lên sân khấu. Những nhân vật như vịt con xấu xí, nàng tiên cá, chú lính chì được thể hiện bằng nghệ thuật rối nước kết hợp rối cạn.

Nhà hát Múa rối Việt Nam đưa truyện cổ Andersen lên sân khấu. (Ảnh: Nhà hát Múa rối Việt Nam)

Sau tấm mành thủy đình, con rối chuyển động trên mặt nước theo bàn tay điều khiển của nghệ sĩ. Tiếng nhạc, ánh sáng và từng cảnh diễn đưa những nhân vật quen thuộc trên trang sách đến trước mắt khán giả nhỏ tuổi.

Ý tưởng chuyển thể truyện Andersen bằng rối nước được đạo diễn, nhà điêu khắc Ngô Quỳnh Giao, nguyên Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam, khởi xướng từ năm 2005.

Trước đó, các tiết mục rối nước thường gắn với cảnh cấy lúa, chăn vịt, lễ hội làng quê và những nhân vật dân gian như chú Tễu. Với Andersen, các nghệ sĩ phải tìm cách tạo hình nàng tiên cá, chú lính chì, vịt con xấu xí và thể hiện những tình huống của truyện bằng kỹ thuật điều khiển rối nước.

Một nhân vật sống dưới đại dương, một chú lính chì trải qua nhiều thử thách hay một con vịt bị xa lánh đều đặt ra những yêu cầu khác nhau về tạo hình, chuyển động và cách tổ chức cảnh diễn.

Nàng tiên cá trên sân khấu rối nước. (Ảnh: Nhà hát Múa rối Việt Nam)

Năm 2010, chương trình Truyện cổ Andersen tham gia Liên hoan Múa rối quốc tế và đoạt giải Nhất ở các hạng mục dành cho đạo diễn và nghệ sĩ biểu diễn.

Cuối tháng 12/2013, chín nghệ sĩ Nhà hát Múa rối Việt Nam mang những nhân vật Andersen sang biểu diễn tại Bảo tàng Quai Branly ở Paris (Pháp).

Tại đây, sân khấu nước chỉ sâu nửa mét, trong khi sân khấu thông thường ở Việt Nam sâu khoảng một mét. Các nghệ sĩ phải tập điều khiển rối trong tư thế quỳ. Chín người đảm nhận công việc vốn cần gần 20 nghệ sĩ, nhưng vẫn sử dụng đủ số con rối của chương trình.

Trong điều kiện ấy, Chú lính chì dũng cảm, Vịt con xấu xí, Nàng tiên cá vẫn được trình diễn bằng nghệ thuật rối nước Việt Nam trước khán giả Pháp. Chương trình thu hút công chúng, đặc biệt là trẻ em.

Ông Nguyễn Tiến Dũng, khi đó là Phó Giám đốc Nhà hát Múa rối Việt Nam, Trưởng đoàn biểu diễn tại Pháp, nhận xét rằng việc chuyển thể những câu chuyện nổi tiếng của châu Âu đòi hỏi sự sáng tạo trong dàn dựng, đồng thời phải giữ được đặc trưng của nghệ thuật rối nước Việt Nam.

Sau chuyến lưu diễn, các nghệ sĩ tiếp tục chỉnh sửa chương trình. Cuối năm 2024, Nhà hát giới thiệu phiên bản Truyện cổ Andersen kết hợp rối nước và rối cạn, sử dụng kịch bản của Ngô Quỳnh Giao, do Nghệ sĩ Nhân dân Nguyễn Tiến Dũng biên tập, đạo diễn. Nghệ sĩ Nhân dân Vương Tất Lợi phụ trách tạo hình con rối, họa sĩ Ngô Thắng đảm nhiệm mỹ thuật sân khấu và nhạc sĩ Tuấn Nghĩa thực hiện âm nhạc.

Với cách dàn dựng mới, nhân vật có thể xuất hiện trên mặt nước hoặc sân khấu cạn. Các nghệ sĩ có thêm lựa chọn khi xử lý những tình huống khó thể hiện hoàn toàn bằng rối nước.

Trong mùa biểu diễn năm 2026, ê-kíp tiếp tục điều chỉnh hoạt cảnh, tiết tấu, âm thanh, ánh sáng và tăng cường giao lưu với khán giả nhỏ tuổi.

Nghệ sĩ nhân dân Nguyễn Tiến Dũng mong muốn trẻ em đến xem chương trình có thêm trải nghiệm với nghệ thuật truyền thống, đồng thời cảm nhận được lòng nhân ái, sự cảm thông và niềm tin vào điều tốt đẹp qua truyện Andersen.

Sau những buổi diễn, các em nhỏ còn được gặp gỡ, chụp ảnh cùng những nhân vật rối. Nàng tiên cá, vịt con xấu xí đã rời trang sách để đứng cạnh các em trên sân khấu Việt Nam, trong những bức ảnh kỷ niệm của tuổi thơ hôm nay.

Những nét vẽ thiếu nhi lan tỏa tình hữu nghị Việt Nam - Đan Mạch

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Viết tiếp câu chuyện hợp tác Việt Nam-Đan Mạch bằng lòng tin và tri thức