Theo đường kim, tìm ký ức người Dao ở Mường Chà

Tiếng thở của thớ vải và bàn tay người mẹ

Tôi gặp bà Chảo Pham Sinh đang ngồi bên hiên nhà sàn lúc ánh nắng vừa chạm đỉnh núi. Đôi bàn tay của người phụ nữ Dao năm nay đã hơn 60 tuổi thoăn thoắt đưa mũi kim nhọn đâm xuyên qua lớp vải chàm dày đặc. Không cần phác thảo, không cần thước dây, từng đường chỉ đỏ, chỉ vàng cứ thế hiện lên sắc nét, đều tăm tắp như in.

“Cái áo của người phụ nữ Dao mình không phải để mặc cho đẹp mắt đâu cọ ơi. Nó là cái chữ, là gia phả, là cả cái bụng của mình gửi gắm vào đấy đấy,” bà Sinh ngước lên, nụ cười hiền hậu làm rã đám sương mù còn đọng lại trong tròng mắt.

Nhìn chiếc áo dài truyền thống đang thành hình trên đùi bà, tôi mới hiểu vì sao để hoàn thiện một bộ trang phục hoàn chỉnh, người phụ nữ ở Huổi Sâu phải đổi lấy hàng tháng, thậm chí hàng năm trời kiên nhẫn. Trên nền vải chàm tối sẫm, sắc đỏ rực rỡ chiếm trọn vị thế chủ đạo, được điểm xuyết khéo léo bằng những nét xanh lục, vàng tươi, trắng muốt. Đó là màu của hoa rừng, của lửa ấm mùa đông, và trên hết là biểu tượng cho khát vọng sống mãnh liệt giữa vùng cao heo hút này.

Bà Sinh vẫn đang miệt mài giữ nét thêu truyền thống của người Dao qua những kim mũi chỉ. (Ảnh: Duy Linh)

Bà Sinh chỉ cho tôi từng mô típ hoa văn được thêu mặt trái của vải – điều đặc biệt làm nên sự kỳ công của người Dao đỏ. Không một mối chỉ thừa, không một nét chệch choạc. Những hình quả trám, răng cưa, hình bậc thang hay cách điệu từ dấu chân hổ cứ nối tiếp nhau chạy dọc theo tà áo, nẹp ngực và gấu quần.

“Học thêu từ khi còn là con bé lên chín, lên mười,” bà Sinh kể, tay vẫn không rời mũi kim. “Mẹ dạy từ cái mũi khâu thưa, rồi đến mũi nhặt sít. Thêu sai một đường là phải gỡ ra thêu lại từ đầu, không được phép cẩu thả. Con gái Dao mà không biết cầm kim thêu áo cưới cho mình thì đi lấy chồng người ta cười cho cái bụng.”

Từ nghi lễ trưởng thành đến nhịp thở đời thường

Ở Huổi Sâu này, trang phục không chỉ phục vụ cho cái ăn cái mặc hàng ngày. Nó còn là chứng nhân trong những dấu mốc thiêng liêng nhất của một đời người.

Mới tuần trước, bản nhỏ rộn rã tiếng cồng chiêng trong đám cưới của cô gái trẻ Phàn Mùi Khé. Giữa không gian bảng lảng khói bếp và tiếng cười nói, hình ảnh cô dâu lúp xúp bước về nhà chồng trong bộ trang phục truyền thống đầy quyền uy đã để lại trong tôi ám ảnh khó phai. Chiếc mũ rộng vành dựng bằng khung tre chắc chắn, phủ kín lớp vải thổ cẩm đỏ rực cùng những dải khăn thêu tua tủa che khuất khuôn mặt e ấp.

Nhiều bạn trẻ vẫn còn ở bản Huổi Sâu vẫn còn đam mê được tự tay làm cho mình bộ quần áo truyền thống của dân tộc mình. (Ảnh: Duy Linh)

Trong khoảnh khắc bước qua ngưỡng cửa nhà chồng, lớp khăn đỏ ấy được vén lên, cũng là lúc người con gái chính thức bước sang một chặng đường đời mới – làm vợ, làm mẹ, gánh vác những lo toan của gia đình. Lúc này, tấm áo thêu hoa văn không đơn thuần là xiêm y rực rỡ; nó là bùa hộ mệnh, là lời chúc phúc của tổ tiên và là sự kết tinh của hàng trăm giờ kiên nhẫn mà người mẹ đã chắt chiu chuẩn bị cho con gái từ nhiều năm trước.

Thế nhưng, nhịp sống hiện đại hôm nay đang cuốn theo không ít đổi thay. Xuất hiện ngày càng nhiều những cuộn chỉ công nghiệp sáng bóng, những thước vải pha nilon tiện lợi, hay thậm chí là những bộ trang phục may sẵn được bày bán ở chợ phiên. Tiện thật đấy, nhanh thật đấy, nhưng cái hồn của đất trời, cái ấm áp từ mồ hôi và hơi thở của người thêu thì thưa vắng dần.

Giữ hồn cốt hay để ký ức ngủ quên?

Ngồi trò chuyện với những người trẻ tuổi ở Huổi Sâu hôm nay, ta dễ chạnh lòng trước câu hỏi: Liệu thế hệ mười tám, đôi mươi còn mấy ai biết đọc những câu chuyện viết trên mặt vải?

Chị Tẩn Mùi Hin, một người trẻ trong bản, cúi đầu nhìn chiếc áo cưới của mình rồi ngập ngừng thừa nhận: “Mình thích mặc áo truyền thống vì nó đẹp, nổi bật nhất trong ngày hội. Nhưng bảo tự tay ngồi thêu từ đầu đến cuối một chiếc áo như bà và mẹ thì thú thực là khó lắm. Không có nhiều thời gian, với lại… quen cầm điện thoại, cầm liềm phát nương rồi, mắt mũi nào mà đếm từng sợi vải thêu nữa.”

Màu sắc tạo nên nét độc đáo của trang phục truyền thống đồng bào Dao ở Huổi Sâu, xã Mường Chà. (Ảnh: Duy Linh)

Câu nói của Hin vô tình chạm vào nỗi trăn trở lớn nhất của những người gìn giữ văn hóa ở Mường Chà. Đất đai, bản mảng có thể thay đổi ranh giới hành chính, tên xã tên thôn có thể được sắp xếp lại theo nhịp phát triển của thời gian, nhưng nếu những sợi chỉ truyền đời bị đứt đoạn, thì ký ức của người Dao sẽ đi về đâu?

May thay, giữa bộn bề lo toan mưu sinh, ngọn lửa ấy vẫn có những người bền bỉ giữ lấy. Đó là những buổi tối mùa đông bên bếp lửa nhà bà Mẩy, khi ánh đèn pin rọi sáng góc nhà, vài đứa trẻ trong bản vẫn quây quần tập tành đâm từng mũi kim lên mảnh vải thô. Dù đường chỉ còn xiêu vẹo, dù mũi thêu còn thưa thớt, nhưng sự hiện diện của chúng chính là câu trả lời cho thấy dòng chảy văn hóa chưa bao giờ ngưng nghỉ.

Chiều dần buông xuống thung lũng Mường Chà, khói lam chiều quyện vào mây núi, phủ lên bản Huổi Sâu một vẻ tĩnh mịch yên bình. Dưới hiên nhà, tiếng thở dài nhè nhẹ của khung cửi vẫn đều đặn cất lên.

Bản Huổi Sâu của đồng bào Dao đỏ xã Mường Chà nằm kép mình bên những dãy núi hùng vĩ nơi cực Tây của Tổ quốc. (Ảnh: Duy Linh)

Theo đuổi những đường kim mũi chỉ ấy, tôi hiểu rằng tìm về ký ức của người Dao không phải là tìm trong những trang tư liệu khô khan, mà là tìm về đôi bàn tay chai sần, ánh mắt ấm áp và tấm lòng kiên tâm của những con người đang ngày đêm bám bản giữ hồn dân tộc. Miễn là còn người muốn học, còn người sẵn lòng chỉ dạy, thì những đóa hoa thêu trên ngực áo người Dao ở Mường Chà sẽ mãi mãi nở rộ, rực rỡ và hiên ngang giữa đại ngàn Tây Bắc./.

Phát triển nông nghiệp bền vững – chìa khóa giảm nghèo ở xã Mường Chà Xác định nông nghiệp bền vững là “chìa khóa” giảm nghèo, xã Mường Chà (Điện Biên) đang đẩy mạnh tái cơ cấu sản xuất, nâng cao giá trị nông sản và tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Nà Sự giữ hồn bản Thái, mở lối phát triển du lịch ở Mường Chà Từ nếp nhà sàn, món ăn đến nghề dệt thổ cẩm, người dân Nà Sự, xã Mường Chà, Điện Biên đang đưa văn hóa Thái thành trải nghiệm du lịch, mở thêm sinh kế.