Phụ nữ Hà Nhì ở Sín Thầu gửi ký ức quê hương vào từng đường kim

Tháng ngày gom lại thành bộ áo

Tôi gặp bà Vàng Khoá Mé – người được đồng bào bản Tả Kố Khừ (xã Sín Thầu) trân trọng gọi là “nghệ nhân của bản” – vào một buổi chiều mây trắng la đà sườn núi. Bên hiên ngôi nhà trình tường ấm cúng, người phụ nữ Hà Nhì ấy đang cặm cụi bên khung vải. Dưới ánh sáng hắt hiu của vùng cao, đôi bàn tay gầy gò, chai sần nhưng vẫn rất thoăn thoắt của bà đang lướt qua từng mũi kim, đường chỉ, cẩn trọng tạo nên từng hoa văn cổ.

Nhìn tấm áo truyền thống rực rỡ sắc màu đang dần thành hình trên tay bà Vàng Khoá Mé, ít ai biết rằng đó là thành quả của cả một chuỗi ngày dài kiên nhẫn mà không phải ai cũng giữ được sự bền bỉ ấy.

“Để hoàn thành một bộ trang phục truyền thống hoàn chỉnh cho con cháu hay cho dịp lễ, Tết, nhanh cũng phải mất hơn ba tháng, thậm chí có những bộ thêu tay tỉ mỉ kéo dài cả nửa năm”, bà Vàng Khoá Mé chậm rãi chia sẻ, đôi mắt ánh lên niềm tự hào sâu sắc với nghề tổ tông.

Bà Vàng Khoá Mé vẫn tần tảo hàng ngày hướng dẫn thế hệ sau làm ra trang phục truyền thống của dân tộc mình. (Ảnh: Duy Linh)

Quả thực, ba tháng cho một bộ quần áo là khoảng thời gian đủ để thấm thía sự công phu phía sau sắc áo Hà Nhì ở Sín Thầu. Khác với trang phục lao động thường ngày vốn giản dị, gọn gàng để tiện cho việc nương rẫy, bộ trang phục diện trong ngày lễ hội hay Tết Khụ Sự Chà là một “tác phẩm nghệ thuật” thu nhỏ. Là người am hiểu tường tận từng công đoạn, bà Mé nắm rõ từng hoa văn cổ, biết cách phối màu hài hòa giữa các dải vải đỏ, xanh, vàng, trắng; từ chiếc áo dài, chiếc yếm cho đến chiếc khăn đội đầu kết cườm tinh xảo.

Mỗi đường kim, mũi chỉ không chỉ đơn thuần là kỹ thuật may vá, mà ở đó chứa đựng cả tư duy thẩm mỹ, quan niệm về vũ trụ, đất trời và nhịp sống của người Hà Nhì bám trụ nơi cực Tây Tổ quốc.

Ký ức được giữ bằng đôi tay

Hỏi chuyện vì sao giữa thời buổi quần áo may sẵn tiện lợi, rẻ tiền mà người phụ nữ ở đây vẫn chuộng mặc đồ tự thêu, bà Vàng Khoá Mé cười hiền: “Cái áo may sẵn mua ngoài chợ thì nhanh thật, nhưng cái áo mình tự tay làm mới có cái hồn của người Hà Nhì mình. Mất công một chút, nhưng mặc vào mới thấy ấm, thấy cái bụng mình hướng về tổ tiên, về bản làng”.

Đúng vậy, một bộ trang phục có thể được cất giữ qua nhiều năm tháng, nhưng kỹ năng làm ra nó thì phải được thực hành và truyền đời qua từng thế hệ. Sự bảo tồn văn hóa không nằm ở những văn bản khô khan, mà nằm lặng lẽ ngay bên bếp lửa mỗi gia đình.

Bản Tả Kố Khừ, xã Sín Thầu tất cả phụ nữ đều biết thêu dệt và tự tay làm ra trang phục dân tộc mình. (Ảnh: Duy Linh)

Là “nghệ nhân” gắn bó cả đời với từng sợi chỉ, khung cửi, bà Vàng Khoá Mé luôn trăn trở giữ lại trọn vẹn những nét cổ truyền. Trẻ em gái ở Sín Thầu được bà và các bậc cao niên trong bản hướng dẫn làm quen với chiếc kim, sợi chỉ từ khi còn nhỏ. Từng mũi khâu xiêu vẹo ban đầu được bàn tay người lớn nắn chỉnh lại cho thẳng thớm. Cứ thế, qua mỗi mùa nương rẫy, kỹ năng ngấm vào máu thịt lúc nào không hay. Để rồi, khi lớn lên, mỗi người phụ nữ Hà Nhì đều mang trong mình một kho tàng ký ức văn hóa được gói ghém trọn vẹn trong từng nếp áo, đường viền.

Để đường kim còn người tiếp nối và bài toán từ chính quyền cơ sở

Ngắm nhìn những sản phẩm do bàn tay bà Vàng Khoá Mé cùng chị em phụ nữ ở Tả Kố Khừ làm ra, tôi cảm nhận rõ hơn sức sống mãnh liệt của một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia – Nghệ thuật làm trang phục của người Hà Nhì huyện Mường Nhé.

Ngày nay, khi Sín Thầu mở cửa đón du khách gần xa ghé thăm cột mốc A Pa Chải huyền thoại, những bộ trang phục truyền thống của phụ nữ Hà Nhì không chỉ còn nằm trong góc tủ của mỗi gia đình. Chúng hiện diện rực rỡ trong các phiên chợ vùng cao, trong những ngày hội bản làng và đôi khi trở thành sản phẩm lưu niệm, dịch vụ cho thuê trang phục mang lại nguồn thu nhập thiết thực cho người dân.

Đứng trước những chuyển động mới của đời sống kinh tế - xã hội, chính quyền địa phương luôn trăn trở về bài toán làm sao để văn hóa vừa được bảo tồn, vừa trở thành sinh kế bền vững cho người dân.

Từng đường kim, mũi chỉ được cẩn trọng kết nối, góp phần gìn giữ nét văn hóa, ký ức và hồn cốt đặc trưng của đồng bào Hà Nhì nơi biên viễn. (Ảnh: Duy Linh)

Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Văn Thắng – Chủ tịch UBND xã Sín Thầu, cho biết: “Đảng ủy, chính quyền xã Sín Thầu luôn xác định bảo tồn bản sắc văn hóa truyền thống, đặc biệt là nghệ thuật làm trang phục và tri thức dân gian của đồng bào Hà Nhì, là nhiệm vụ cốt lõi trong chiến lược phát triển du lịch cộng đồng tại địa phương. Chúng tôi vô cùng trân trọng những ”nghệ nhân của bản“ như bà Vàng Khoá Mé – những người miệt mài truyền lửa nghề cho thế hệ trẻ. Về phía xã, thời gian tới sẽ tiếp tục lồng ghép các nguồn lực, định hướng bà con gắn việc gìn giữ nghề thêu truyền thống với phát triển các sản phẩm du lịch trải nghiệm, qua đó vừa quảng bá hình ảnh Sín Thầu, vừa nâng cao thu nhập, giúp người dân tự hào hơn khi sống bằng chính giá trị văn hóa của dân tộc mình.”

Sự quan tâm và đồng hành sát sao từ chính quyền cơ sở chính là “bệ đỡ” vững chắc để những “nghệ nhân dân gian” âm thầm như bà Vàng Khoá Mé yên tâm trao truyền ngọn lửa đam mê. Bà không chỉ gìn giữ cho con cháu trong nhà mà sẵn sàng hướng dẫn cho bất cứ người trẻ nào trong bản còn muốn học cách thêu thùa, giữ gìn nét đẹp truyền thống.

Ở Sín Thầu những lớp học nghề thêu dệt và tự tay làm ra trang phục truyền thống luôn được duy trì. (Ảnh: Duy Linh)

Rời Sín Thầu khi bóng chiều chạng vạng đổ xuống những nếp nhà trình tường, hình ảnh bà Vàng Khoá Mé ngồi bên hiên nhà lật từng mảnh vải vẫn vẹn nguyên trong ký ức tôi. Giữa nhịp sống hiện đại nhiều đổi thay, từ sự bền bỉ của những người phụ nữ như bà Mé cho đến những định hướng thiết thực của chính quyền xã như lời khẳng định chắc nịch: Mạch nguồn văn hóa Hà Nhì ở cực Tây Tổ quốc sẽ mãi mãi trường tồn, tỏa sáng cùng non ngàn biên cương./.

Lưu giữ lá cờ đầu tiên tại cột cờ A Pa Chải sau 56 ngày treo Sáng 1/7, tại cột cờ A Pa Chải – ngã ba biên giới thiêng liêng của Tổ quốc thuộc xã Sín Thầu, Ban Chỉ huy Bộ đội Biên phòng tỉnh Điện Biên đã phối hợp với Đảng bộ, chính quyền và nhân dân các dân tộc trên địa bàn tổ chức lễ hạ quốc kỳ, lưu giữ lá cờ đầu tiên từng được treo tại đây.

Sín Thầu vun đắp ngoại giao nhân dân nơi ngã ba biên giới Giữa trập trùng núi rừng nơi cực Tây Tổ quốc, Sín Thầu (Điện Biên) không chỉ là “cột mốc sống” bảo vệ chủ quyền biên giới quốc gia, mà còn là điểm sáng trong công tác đối ngoại và ngoại giao nhân dân.