Người giữ ngọn lửa biên cương

Từ tiếng thở dài bên hiên nhà trình tường

Tìm về bản Tả Kố Khừ (xã Sín Thầu, tỉnh Điện Biên) vào những ngày giáp Tết của người Hà Nhì, khi sương mù còn giăng kín những dãy núi phía cực Tây, chúng tôi tìm đến ngôi nhà của ông Pờ Dần Xinh. Giữa nhịp sống hiện đại đang từng ngày đổi thay, mang theo bao tiện nghi và cả những luồng văn hóa mới, ngôi nhà của ông vẫn giữ được sự trầm mặc, ấm áp với nếp sinh hoạt quen thuộc từ bao đời của người Hà Nhì.

Nhắc đến văn hóa Hà Nhì ở Sín Thầu, người ta thường nhớ ngay đến những tri thức bản địa độc đáo: từ Tết Khụ Sự Chà rộn rã tiếng cười, những bộ trang phục thêu tay tỉ mỉ, cho đến kiến trúc nhà trình tường vững chãi. Thế nhưng, ít ai hiểu hết rằng để những giá trị ấy không chìm vào dĩ vãng, cần lắm những “cây đại thụ” bám rễ sâu vào đất mẹ như ông Xinh.

Ông Pờ Dần Xinh - Gìn giữ hồn cốt văn hóa Hà Nhì giữa miền biên viễn Sín Thầu. (Ảnh: Duy Linh)

Ngồi bên bếp lửa hồng rực rỡ giữa gian nhà chính, nơi khói bếp quyện với mùi thơm của nếp nương mới, ông Xinh chậm rãi kể cho chúng tôi nghe về những đổi thay của bản làng. Ở tuổi của ông, khi bạn bè cùng trang lứa nhiều người đã ngơi tay, ông vẫn miệt mài với từng câu chuyện cũ.

“Từ bộ quần áo truyền thống, cái khăn đội đầu của phụ nữ, hay lời cúng tổ tiên trong ngày Tết cổ truyền... nếu thế hệ trước không nhắc, không làm, thì con cháu lớn lên sẽ quên mất cội nguồn của mình. Người Hà Nhì mình mà mất đi tiếng nói, mất đi phong tục thì coi như mất đi cái gốc,” ông Xinh tâm sự bằng chất giọng trầm ấm, đượm sự trăn trở.

Danh hiệu của sự tận tụy và tâm huyết

Câu chuyện về hành trình bảo tồn văn hóa của ông Pờ Dần Xinh càng thêm trọn vẹn khi nhắc đến mốc son năm 2016. Vượt qua bao nhiêu năm tháng tự nguyện làm “cầu nối” cho bản làng, ông vinh dự được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú.

Với đồng bào Hà Nhì ở Sín Thầu, danh hiệu ấy không chỉ là niềm tự hào của riêng gia đình ông Xinh, mà còn là sự ghi nhận xứng đáng cho một đời người bám bản, bám mường, nâng niu từng câu hát, điệu múa và nghi lễ cổ truyền. Thế nhưng, gặp ông ngoài đời, người ta không thấy bóng dáng của sự tự mãn hay khoảng cách. Vị Nghệ nhân Ưu tú ấy vẫn giản dị trong bộ trang phục thường ngày, vẫn ngồi bệt bên bếp lửa để chỉ dạy cho con cháu, vẫn là chỗ dựa tinh thần tin cậy cho mỗi người dân mỗi khi bản làng có việc lớn nhỏ.

Bên hiên nhà trình tường ở cực Tây Tổ quốc, câu chuyện giữ lửa bản sắc của đồng bào Hà Nhì vẫn được tiếp nối qua từng thế hệ. (Ảnh: Duy Linh)

Trong đời sống của người Hà Nhì, mỗi nghi lễ từ việc cúng bái tổ tiên trong ngày Tết cho đến cách ứng xử, lề lối gia phong đều có những quy chuẩn khắt khe. Ông Xinh chính là người thấu tường những quy chuẩn ấy. Không chỉ thông thạo các nghi thức, ông còn là người kiên trì giữ tiếng nói mẹ đẻ trong gia đình, đồng thời khéo léo vận động bà con điều chỉnh những tập tục rườm rà, tốn kém để phù hợp với đời sống mới mà vẫn giữ nguyên cốt lõi văn hóa.

Để mạch nguồn chảy mãi về sau

Điều đáng quý nhất ở ông Pờ Dần Xinh không chỉ là vốn hiểu biết uyên bác, mà là cách ông thắp lên ngọn lửa đam mê trong lòng thế hệ trẻ.

Ông Pờ Dần Xinh nói chuyện với cán bộ xã Sín Thầu về văn hóa truyền thống của người Hà Nhì. (Ảnh: Duy Linh)

Nhìn những thanh niên trẻ tuổi trong bản Tả Kố Khừ đến nhà ông để nghe kể chuyện, mới thấy hết sức hút từ cái tâm của vị nghệ nhân già. Pờ Lụ Xì Mé, một thanh niên trẻ trong bản, tâm sự rằng những buổi ngồi bên bếp lửa nghe ông Xinh giảng giải đã cho mình nhiều bài học mà sách vở không có được. “Bà con thường chỉ biết mặc trang phục hay làm Tết theo thói quen, nhưng qua lời ông Xinh, tôi mới hiểu cặn kẽ vì sao bộ trang phục truyền thống của người Hà Nhì lại có những đường nét hoa văn ấy, hay ý nghĩa sâu xa của từng lễ cúng trong năm là gì. Nhờ ông chỉ dạy từng cách phát âm chuẩn tiếng mẹ đẻ, cách giữ gìn nếp nhà, tụi trẻ chúng tôi mới thêm trân trọng cái gốc của dân tộc mình”, Xì Mé chia sẻ.

Ông Pờ Dần Xinh luôn dành thời gian để nói chuyện với các cháu học sinh về truyền thống văn hóa của người Hà Nhì. (Ảnh: Duy Linh)

Những đứa trẻ lớn lên qua lời giảng giải ân cần ấy nay đã bắt đầu hiểu vì sao mình phải trân trọng từng nếp sinh hoạt cổ truyền, vì sao ngày Tết lại phải quây quần bên mâm cơm dâng cúng tổ tiên.

Chiều xuống, ánh nắng vàng nhạt hắt lên những bức tường trình tường cổ kính ở Tả Kố Khừ. Khói bếp từ mái tranh của gia đình Nghệ nhân Ưu tú Pờ Dần Xinh lại hòa vào làn sương mỏng tang bay lên từ thung lũng.

Giữa miền biên viễn Sín Thầu bạt ngàn mây núi, sự hiện diện của ông giống như một cột mốc văn hóa sống động. Bằng sự tận tụy và trái tim thiết tha với bản sắc, ông đã và đang trao truyền ngọn lửa ấy cho thế hệ trẻ như Pờ Lụ Xì Mé, giữ cho mạch nguồn văn hóa Hà Nhì mãi chảy trôi, trường tồn cùng thời gian./.

Phụ nữ Hà Nhì ở Sín Thầu gửi ký ức quê hương vào từng đường kim Bằng sự kiên nhẫn, đôi bàn tay tỉ mỉ và tình yêu bản làng sâu sắc, phụ nữ Hà Nhì ở Sín Thầu (Điện Biên) vẫn đang từng ngày thêu dệt, gìn giữ những giá trị văn hóa độc đáo qua từng bộ trang phục truyền thống – nơi lưu giữ ký ức và hồn cốt của đồng bào giữa chốn ngàn mây biên viễn.

Nếp nhà Hà Nhì ở Sín Thầu, nơi giữ đạo lý gia đình Giữa bạt ngàn gió núi Sín Thầu (Điện Biên), nơi từng cột nhà gỗ hay mái tôn hiện đại đang dần thay thế không gian cũ, vẫn có những người như ông Lỳ Xuyến Phù kiên tâm đắp lại từng mảng tường trình. Ngôi nhà trình tường không chỉ là tổ ấm tránh gió lùa, mà còn là nơi neo giữ hồn cốt văn hóa và đạo lý gia đình của đồng bào Hà Nhì.