Nếp nhà Hà Nhì ở Sín Thầu, nơi giữ đạo lý gia đình

Sức sống từ mảng đất nện

Ở tuổi 70, ông Lỳ Xuyến Phù ở bản Tả Kố Khừ vẫn nhớ như in hình ảnh những ngôi nhà trình tường truyền thống của đồng bào mình từ mấy chục năm trước. Đó là không gian sống gắn liền với bao thế hệ, được làm nên từ sự kiên nhẫn và kỹ nghệ đắp đất độc đáo.

Không giống như nhà gỗ hay nhà xây hiện đại, nhà trình tường Hà Nhì đòi hỏi quy trình tỉ mỉ. Người dân chọn loại đất tốt, đưa vào khuôn rồi dùng chày đầm chặt từng lớp. Quá trình ấy kéo dài chừng 14 đến 15 ngày đối với những người thạo việc. Những bức tường đất dày từ 40 đến 50cm cứ thế cao lên, vững chãi, ôm trọn lấy gian nhà rộng chừng 12 mét chiều dài và 7 mét chiều rộng với 4 gian ấm cúng.

Ngôi nhà trình tường duy nhất ở xã Sín Thầu được ông Lỳ Xuyến Phù phục dựng lại. (Ảnh: Duy Linh)

Điều đặc biệt nhất của nếp nhà trình tường chính là khả năng điều hòa thời tiết tự nhiên. Ông Phù chia sẻ bằng nụ cười đôn hậu: “Nhà trình tường mùa đông thì ấm, mùa hè thì mát như có điều hòa vậy. Ở trong đó không cần tốn tiền điện mở quạt mà không gian vẫn dễ chịu vô cùng”.

Chính bởi ưu điểm tuyệt vời ấy cùng độ bền bỉ có thể lên tới cả trăm năm, ngôi nhà trình tường đã bảo vệ nhiều thế hệ người Hà Nhì vượt qua cái lạnh cắt da cắt thịt nơi cực Tây Tổ quốc.

Trăn trở giữ lại “hồn bản sắc”

Nhưng thời gian và nhịp sống hiện đại đã cuốn đi nhiều thứ. Dần dà, phần lớn các hộ dân ở Sín Thầu đã chuyển sang làm nhà gỗ hoặc nhà xây theo xu hướng mới. Khắp bản Tả Kố Khừ, nhà trình tường thưa vắng dần rồi biến mất tự lúc nào.

Nhìn bản sắc của dân tộc mình ngày một mai một, trong lòng người 70 tuổi ấy luôn ấp ủ một nỗi niềm trăn trở. “Mất dân tộc là mất tất cả, mất bản sắc là mất tất cả”, ông Phù tâm sự.

Ông Lỳ Xuyến Phù bên trái kể về quá trình phục dựng lại ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì với phóng viên. (Ảnh: Duy Linh)

Thế là, giữa lúc không ai còn mặn mòi làm nữa, ông Lỳ Xuyến Phù đã quyết định tự mình phục dựng lại một ngôi nhà trình tường ngay tại bản. Ngôi nhà ấy vừa để lưu giữ giá trị truyền thống, vừa là nơi để đón tiếp những đoàn khách du lịch xa gần khi đặt chân lên Sín Thầu.

Không tốn kém tiền mua vật liệu công nghiệp, chỉ tận dụng ngay nguồn đất tại chỗ và sức lao động của gia đình, ngôi nhà trình tường nguyên bản đã được dựng lên. Bước vào trong nhà, khách phương xa không chỉ tìm thấy sự ấm áp trong những ngày đông giá rét mà còn cảm nhận được cả một bầu trời ký ức. Từ khi ngôi nhà hoàn thành, không ít du khách từ tận Sài Gòn hay các tỉnh xuôi lên thăm đều thích thú xin được nghỉ lại chính gian nhà trình tường này để tận hưởng trọn vẹn hương vị vùng cao.

Định hướng từ chính quyền địa phương

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện cá nhân của những nghệ nhân tâm huyết, thực trạng phai nhạt kiến trúc truyền thống cũng là nỗi trăn trở lớn của cấp ủy, chính quyền xã Sín Thầu.

Trao đổi về vấn đề này, ông Nguyễn Văn Thắng, Chủ tịch UBND xã Sín Thầu, thẳng thắn nhìn nhận: “Trước đây, do điều kiện kinh tế và xu thế phát triển, nhiều hộ đồng bào Hà Nhì đã dỡ bỏ nhà trình tường để làm nhà gỗ, nhà xây hiện đại nhằm thay đổi không gian sống. Tuy nhiên, việc này vô tình khiến những giá trị kiến trúc độc đáo, không gian văn hóa bản địa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một rất nhanh. Nhà trình tường không chỉ là nơi che mưa che nắng, mà còn là minh chứng cho sự thích ứng vô cùng thông minh của cha ông ta với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt nơi biên cương”.

Bên trong của ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì luôn ấm về mùa đông và mát về mùa hè. (Ảnh: Duy Linh)

Trước nguy cơ đó, chính quyền địa phương đang tích cực định hướng và triển khai nhiều giải pháp khôi phục, gắn bảo tồn văn hóa với phát triển du lịch cộng đồng. Ông Nguyễn Văn Thắng cho biết thêm: “Thời gian tới, bên cạnh việc đẩy mạnh tuyên truyền để nâng cao ý thức tự hào dân tộc trong nhân dân, xã đang vận động bà con hạn chế tối đa việc phá vỡ cảnh quan cũ, khuyến khích các hộ gia đình, nghệ nhân như ông Lỳ Xuyến Phù khôi phục lại kiến trúc trình tường. Đồng thời, địa phương đang quy hoạch, định hướng đưa mô hình nhà trình tường kết hợp đón khách du lịch trải nghiệm trở thành một sản phẩm đặc trưng. Qua đó, vừa giúp bà con giữ gìn được nếp nhà xưa, vừa tạo sinh kế, tăng thu nhập từ chính giá trị văn hóa truyền thống của mình”.

Ngọn lửa bếp và mạch nguồn trao truyền

Trong ngôi nhà trình tường của ông Phù, bếp lửa luôn được đặt ở vị trí trung tâm. Khác với những kiểu bếp thông thường, bếp lửa trong nhà trình tường được bố trí thông minh, khói bếp tỏa đều giúp không gian bên trong luôn khô ráo, không bị mối mọt xâm hại, đồng thời là tâm điểm quần tụ sum họp của cả gia đình sau mỗi ngày lên nương rẫy.

Nhìn các cháu nội ngoại mỗi khi đến chơi lại trầm trồ thán phục sự mát mẻ, ấm cúng của ngôi nhà, ông Phù biết rằng những suy nghĩ và việc làm của mình đã có ý nghĩa thiết thực. Mỗi dịp lễ Tết, khi con cháu tề tựu đông đủ dưới mái nhà trình tường, ông lại tỉ tê kể chuyện ngày xưa, nhắc nhở thế hệ trẻ về cội nguồn, về cách ứng xử và đạo lý sống của người Hà Nhì.

Nhiều du khách đến thăm quan và trải nghiệm tại ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì. (Ảnh: Duy Linh)

Giữa sự chuyển dịch của thời gian, quyết định dựng lại ngôi nhà trình tường của ông Lỳ Xuyến Phù cùng sự đồng hành, hỗ trợ định hướng từ chính quyền xã Sín Thầu chính là chìa khóa để thắp lại ngọn lửa văn hóa. Dưới mái nhà trình tường vững chãi ấy, nếp nhà, đạo lý và hơi ấm tình người của đồng bào Hà Nhì ở vùng cực Tây Tổ quốc vẫn đang được thế hệ hôm nay và mai sau trân trọng gìn giữ, tiếp nối trọn vẹn./.

Sín Thầu vun đắp ngoại giao nhân dân nơi ngã ba biên giới Giữa trập trùng núi rừng nơi cực Tây Tổ quốc, Sín Thầu (Điện Biên) không chỉ là “cột mốc sống” bảo vệ chủ quyền biên giới quốc gia, mà còn là điểm sáng trong công tác đối ngoại và ngoại giao nhân dân.

Phụ nữ Hà Nhì ở Sín Thầu gửi ký ức quê hương vào từng đường kim Bằng sự kiên nhẫn, đôi bàn tay tỉ mỉ và tình yêu bản làng sâu sắc, phụ nữ Hà Nhì ở Sín Thầu (Điện Biên) vẫn đang từng ngày thêu dệt, gìn giữ những giá trị văn hóa độc đáo qua từng bộ trang phục truyền thống – nơi lưu giữ ký ức và hồn cốt của đồng bào giữa chốn ngàn mây biên viễn.