Lồng ghép văn hóa - Chìa khóa giữ gìn tiếng Việt cho thế hệ trẻ ở nước ngoài

TS. Đỗ Phương Thảo, Khoa Việt Nam học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội:

Văn hóa là nội dung cốt lõi trong dạy tiếng Việt cho người Việt Nam ở nước ngoài

Mối quan hệ mật thiết giữa ngôn ngữ và văn hóa là một nguyên lý đã được khẳng định rộng rãi trong nghiên cứu ngôn ngữ học. Trong giáo dục ngoại ngữ, nhiều mô hình hiện đại đều nhấn mạnh bốn hoạt động gắn bó chặt chẽ: học ngôn ngữ, nhận thức ngôn ngữ, nhận thức văn hóa và trải nghiệm văn hóa.

Trên cơ sở đó, dạy tiếng Việt cho người Việt Nam ở nước ngoài cần đặt việc tích hợp yếu tố văn hóa Việt Nam như một thành tố không thể tách rời của bài học. Kiến thức ngôn ngữ chỉ thực sự có ý nghĩa khi phản ánh được những đặc trưng văn hóa hàm chứa trong hệ thống lời nói, cách ứng xử và phong tục của người Việt. Qua đó không chỉ nâng cao hiệu quả học tiếng Việt mà còn góp phần bảo tồn, nuôi dưỡng bản sắc văn hóa dân tộc trong môi trường đa văn hóa toàn cầu.

Một quy trình bài học hiệu quả có thể triển khai theo cấu trúc “Hồi tưởng - Tiếp thu - Củng cố”. Phần dẫn chuyện gợi mở chủ đề văn hóa và đặt học sinh vào một tình huống quen thuộc. Ở bước hồi tưởng, học sinh được khơi gợi ký ức, trải nghiệm hoặc hiểu biết nền tảng về Việt Nam. Sang bước tiếp thu, bài học bổ sung kiến thức văn hóa mới qua câu chuyện, hình ảnh hoặc hoạt động tương tác. Cuối cùng, phần củng cố giúp hệ thống hóa nội dung và tạo liên hệ giữa kiến thức mới với trải nghiệm cá nhân của người học.

Một lớp học tiếng Việt ở Trường mầm non Thần đồng Á - Âu tại thủ đô Moscow, Liên bang Nga.

So sánh liên văn hóa cũng là phương pháp hữu ích. Việc đối chiếu các chủ đề quen thuộc như món ăn, lễ hội, lịch sử, trang phục hay sinh hoạt học đường giữa Việt Nam và quốc gia sở tại giúp người học nhận diện rõ nét hơn bản sắc Việt. Phương pháp này kích thích quan sát, tạo hiểu biết sâu hơn về sự đa dạng văn hóa, đồng thời hình thành cảm xúc gắn bó với nguồn cội.

Tuy nhiên, khi lồng ghép văn hóa cần chú ý tính vừa sức và phù hợp với trình độ người học. Những giá trị văn hóa đơn giản, dễ quan sát như cách chào hỏi hay một số quy tắc giao tiếp có thể được tiếp thu nhanh chóng, trong khi các giá trị trừu tượng, triết lý dân gian, ca dao - tục ngữ đòi hỏi mức độ thẩm thấu sâu hơn. Việc đưa những nội dung quá khó, hoặc không nằm trong vốn từ cơ bản vào giai đoạn đầu chỉ làm tăng cảm giác quá tải, khiến người học e ngại thay vì yêu thích văn hóa Việt. Lựa chọn nội dung phải có kế hoạch, lộ trình và liều lượng phù hợp.

Ngoài ra, người học Việt Nam ở nước ngoài luôn chịu ảnh hưởng của hệ giá trị văn hóa nơi họ sinh ra và lớn lên. Khi tiếp xúc với tiếng Việt, họ tự nhiên so sánh cách ứng xử, cách nghĩ giữa hai nền văn hóa. Ở giai đoạn đầu, so sánh - đối chiếu nên được xem là phương pháp trọng tâm để làm rõ những điểm khác biệt và tương đồng. Ở các giai đoạn tiếp theo, người học có thể phát triển khả năng khái quát, tổng hợp, từ đó nhận diện những nét văn hóa Việt mang tính hệ thống.