Khơi dậy sức sáng tạo và phát triển công nghiệp văn hóa bền vững

Sáng 10/11, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Nhiều ý kiến tập trung vào việc bảo vệ quyền lợi của cộng đồng chủ thể di sản, khuyến khích sáng tạo và xác định ranh giới giữa tự do nghệ thuật với hành vi làm sai lệch các giá trị lịch sử, văn hóa dân tộc.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Thanh điều hành nội dung phiên thảo luận. (Ảnh: quochoi.vn).

Bảo đảm quyền lợi của cộng đồng chủ thể di sản

Góp ý về dự thảo Luật, đại biểu Châu Quỳnh Dao (Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang) bày tỏ băn khoăn khi các quy định chưa thiết lập đầy đủ cơ chế bảo vệ quyền lợi của cộng đồng chủ thể di sản và nghệ nhân dân gian, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số.

Cụ thể, khoản 3 Điều 26 về Sàn giao dịch mới yêu cầu người đưa sản phẩm lên sàn cung cấp thông tin nguồn gốc, nhưng chưa quy định cơ chế tiếp cận, chia sẻ lợi ích và nguyên tắc đồng thuận tự nguyện, báo trước theo chuẩn mực quốc tế. Điều này có thể dẫn đến tình trạng doanh nghiệp khai thác thương mại những di sản như Điệu xòe Thái, dân ca Khmer mà chưa bảo đảm quyền lợi cho cộng đồng sở hữu, gìn giữ.

Dẫn chứng thực tế, bà Châu Quỳnh Dao cho biết Kinh lá buông của đồng bào Khmer vùng Bảy Núi, An Giang đang đứng trước nguy cơ thất truyền do thiếu cơ chế sinh kế và truyền dạy. Hoa văn Kteh của đồng bào Ê Đê bị sao chép để sản xuất hàng thời trang thương mại, trong khi phụ nữ trực tiếp dệt thủ công chỉ nhận được khoản công rất thấp. Một số di sản như tiếng khèn Mông, làn điệu Then cũng bị cắt xén, phối ghép vào sản phẩm âm nhạc thương mại, làm sai lệch không gian thiêng liêng của di sản.

Từ thực tế này, nữ đại biểu kiến nghị luật hóa cơ chế tiếp cận và chia sẻ lợi ích tại Điều 19 và Điều 26; yêu cầu việc khai thác sản phẩm, quyền tài sản từ di sản văn hóa của đồng bào dân tộc thiểu số phải có thỏa thuận chia sẻ lợi ích và sự đồng thuận của cộng đồng sở tại. Đồng thời, bổ sung quy định nghiêm cấm tự ý khai thác thương mại, làm sai lệch hoặc sử dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) để sao chép trái phép di sản văn hóa phi vật thể, tri thức truyền thống khi chưa được cộng đồng chủ thể đồng thuận.

Bà cũng đề xuất đưa tiêu chí tôn trọng bản quyền văn hóa và có thỏa thuận chia sẻ lợi ích với cộng đồng thành điều kiện bắt buộc khi đánh giá sản phẩm mang bản sắc Việt Nam, thay vì chỉ chiếm 10/100 điểm như dự thảo.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) nhấn mạnh văn hóa các dân tộc thiểu số là bộ phận không thể tách rời của nền văn hóa Việt Nam thống nhất trong đa dạng, đồng thời là nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm quan trọng cho phát triển bền vững.

Tuy nhiên, dự thảo Luật chưa có cơ chế đầy đủ để đồng bào thực sự trở thành chủ thể sáng tạo và được hưởng lợi bình đẳng từ tài sản trí tuệ do chính cộng đồng gìn giữ, trao truyền. Đáng chú ý, nhiều giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một, trong đó có các làn điệu Chậm Đò Ho, lễ hội bốc Mó, điệu Kể đắng, tri thức thuốc Nam và nghề đan võng gai của dân tộc Thổ ở Thanh Hóa và Nghệ An.

Để văn hóa dân tộc thiểu số không đứng bên lề nền kinh tế sáng tạo, bà Nguyễn Lê Ngọc Linh đề nghị bổ sung một mục riêng về công nghiệp văn hóa gắn với bảo tồn, phát huy di sản văn hóa dân tộc thiểu số; khẳng định vai trò chủ thể sở hữu, sáng tạo, tham gia quản lý và thụ hưởng giá trị kinh tế từ di sản của cộng đồng và nghệ nhân.

Đặc biệt, hoạt động khai thác thương mại di sản phi vật thể, tri thức truyền thống cần có sự đồng thuận của đại diện cộng đồng và trích tối thiểu 3-5% doanh thu đóng góp cho Quỹ bảo tồn, phát triển văn hóa cộng đồng địa phương.

Bên cạnh đó, cần có chính sách ưu đãi tài chính, thuế riêng đối với doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở văn hóa cộng đồng vùng dân tộc thiểu số, miền núi. Trong đó, đề xuất miễn 100% thuế thu nhập doanh nghiệp, miễn tiền thuê đất đối với cơ sở sản xuất thủ công mỹ nghệ, gốm cổ, dệt đan truyền thống; xây dựng quỹ vốn mồi chấp nhận rủi ro để hỗ trợ thanh niên dân tộc thiểu số khởi nghiệp sáng tạo tại bản làng, hình thành các tổ hợp sáng tạo gắn với đặc trưng văn hóa từng tộc người.

Đại biểu Nguyễn Lê Ngọc Linh, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa phát biểu. (Ảnh: quochoi.vn).

Gắn hỗ trợ sáng tạo với gìn giữ, truyền dạy di sản

Về chính sách hỗ trợ phát triển sản phẩm công nghiệp văn hóa, đại biểu Phan Thị Thùy Linh (Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa) đề nghị làm rõ căn cứ xét hỗ trợ đối với những sản phẩm đang trong giai đoạn thử nghiệm, chưa hoàn chỉnh.

Dẫn ví dụ một doanh nghiệp nhỏ muốn đưa tranh Đông Hồ lên màn ảnh thông qua phim hoạt hình, bà cho biết dù đã có kịch bản và những nét vẽ đầu tiên, nhóm sáng tạo vẫn cần được hỗ trợ đào tạo kỹ thuật hoạt hình để chuyển tải nét đặc trưng của dòng tranh truyền thống thành tác phẩm đến với công chúng.

Tuy nhiên, dự thảo Luật chưa làm rõ cơ quan có thẩm quyền sẽ dựa vào tiêu chuẩn nào để xét duyệt hỗ trợ đối với những sản phẩm đang hình thành. Vì vậy, cần bổ sung ba căn cứ gồm kỹ năng cần bổ sung, tính khả thi của phương án và cách kiểm chứng kết quả sau khóa học.

Đối với hoạt động truyền nghề, bà Phan Thị Thùy Linh dẫn kinh nghiệm bảo tồn Hát Xoan Phú Thọ. Năm 2011, UNESCO ghi danh Hát Xoan vào Danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp. Nhờ sự kiên trì truyền dạy của các nghệ nhân, đến năm 2017, khi Hát Xoan được chuyển sang Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Phú Thọ đã có 62 người kế tục đủ khả năng truyền dạy cho thế hệ sau.

Từ kết quả này, nữ đại biểu kiến nghị xây dựng cơ chế địa phương đặt hàng truyền nghề theo kế hoạch nhiều năm, hỗ trợ cả người dạy và người học. Hiệu quả cần được đánh giá bằng những bài hát, kỹ thuật mà người học thực sự làm chủ và được cộng đồng ghi nhận, thay vì chỉ căn cứ vào số lớp tổ chức.

Đồng thời, doanh nghiệp xin hỗ trợ từ ngân sách nhà nước để trực tiếp khai thác thương mại một di sản cụ thể phải có thỏa thuận với cộng đồng chủ thể, xác định rõ phạm vi, hình thức khai thác, cách tính phần doanh thu dành cho truyền nghề và mục đích sử dụng để cộng đồng giám sát.

Ở góc độ bảo vệ các giá trị lịch sử, văn hóa, đại biểu Phạm Anh Tuấn (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình) đánh giá cao sự chuyển dịch tư duy trong dự thảo Luật khi xác định văn hóa là ngành kinh tế mũi nhọn trên cơ sở kết hợp sáng tạo, công nghệ và quyền sở hữu trí tuệ.

Dù vậy, việc phát triển công nghiệp văn hóa cần giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa tự do sáng tạo và yêu cầu bảo vệ bản sắc dân tộc. Quản lý quá chặt có thể hạn chế sự đột phá của sản phẩm, trong khi buông lỏng để thị trường tự điều tiết có nguy cơ dẫn đến thương mại hóa, bóp méo lịch sử.

Ông Phạm Anh Tuấn đề nghị bổ sung vào Điều 7 quy định nghiêm cấm lợi dụng hoạt động công nghiệp văn hóa để xuyên tạc lịch sử dân tộc, phủ nhận truyền thống cách mạng, xúc phạm biểu tượng quốc gia hoặc làm méo mó di sản văn hóa cốt lõi.

Đồng thời, cần phân định rõ giữa hư cấu nghệ thuật và hành vi cố ý xuyên tạc; bảo đảm quyền sáng tạo nhưng không làm sai lệch bản chất sự kiện lịch sử, công trạng tiền nhân, bôi nhọ anh hùng dân tộc, dung tục hóa lễ nghi hoặc xâm phạm chủ quyền lãnh thổ.

Đối với công tác thẩm định sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm, đại biểu kiến nghị thành lập hội đồng chuyên gia có thành phần liên ngành, gồm đại diện cơ quan quản lý, nhà nghiên cứu lịch sử, chuyên gia văn hóa độc lập và chuyên gia sáng tạo nghệ thuật, nhằm bảo đảm tính khách quan, khoa học, tránh áp đặt hành chính một chiều. Các chính sách ưu đãi cũng cần ưu tiên những dự án trân trọng giá trị văn hóa truyền thống, có cố vấn khoa học và kết hợp hài hòa giữa lịch sử với sáng tạo đương đại.

Tinh hoa văn hóa trà Việt Nam và thế giới hội tụ tại Thái Nguyên Tối 4/11, tại Phố đi bộ trung tâm tỉnh Thái Nguyên, chương trình nghệ thuật “Đêm hội thưởng trà” với chủ đề “Hương trà hội tụ” đã giới thiệu nét đặc sắc của văn hóa trà Việt Nam và một số quốc gia châu Á, góp phần tăng cường giao lưu văn hóa và quảng bá trà Thái Nguyên đến bạn bè quốc tế.

Đưa tủ sách tiếng Việt đến gần hơn với trẻ em người Việt tại Đức Trong chuyến công tác tại Đức từ ngày 2-4/11, Đoàn Ủy ban Nhà nước về người Việt Nam ở nước ngoài đã trao tặng Tủ sách tiếng Việt cho Dự án Mãi Tò Mò, hướng tới đưa sách tiếng Việt đến những địa điểm sinh hoạt quen thuộc của cộng đồng, giúp trẻ em gốc Việt có thêm cơ hội học tiếng mẹ đẻ và tìm hiểu văn hóa dân tộc.