Việt Nam trên hành trình bảo đảm quyền phụ nữ và trẻ em

Vòng tay giữ lại sự sống

Một ngày cuối năm 2024, chúng tôi trở lại xã Ea Trang, huyện M’Drak, tỉnh Đắk Lắk. Trên sân đất đỏ trước hiên nhà, H’Mê Niê (25 tuổi) đang chơi đùa cùng con gái nhỏ Galy, 19 tháng tuổi. Cô bé sinh non, nhẹ cân ngày nào giờ đã trở thành một em bé khỏe mạnh, lanh lợi với đôi mắt sáng và nụ cười rạng rỡ.

Sinh con khi còn là sinh viên, H’Mê Niê từng trải qua những tháng ngày đầy lo lắng. Bé Galy chào đời sớm ở tuần thai thứ 35, chỉ hơn 2kg một chút. Nhờ được các bác sĩ tại Bệnh viện Đa khoa huyện M’Drak hướng dẫn phương pháp Kangaroo - kỹ thuật da kề da giữa mẹ và bé, thuộc dự án Baby Cap của Tổ chức Cứu trợ Trẻ em - chị đã ôm con gần như suốt 24 giờ mỗi ngày để giữ ấm, ổn định nhịp thở và giúp bé tăng cân.

Chồng và cha mẹ H’Mê cũng luân phiên thực hiện phương pháp này để duy trì tiếp xúc da kề da liên tục. Nhờ sự kiên trì và hỗ trợ từ trạm y tế địa phương, bé Galy dần hồi phục, ngủ sâu hơn, tăng cân đều và không gặp biến chứng về hô hấp.

Khi con đã khỏe mạnh, H’Mê trao lại khăn quấn và mũ giữ ấm cho trạm y tế, với mong muốn tiếp nối vòng tay yêu thương. “Tôi mong món quà nhỏ này sẽ mang lại hy vọng cho những gia đình khác, như tôi từng được nhận”, chị nói.

Nhiều tổ chức phi chính phủ nước ngoài tại Việt Nam cũng đang thúc đẩy các mô hình cộng đồng nhằm cải thiện dinh dưỡng và phát triển toàn diện cho trẻ em, trong đó có mô hình Câu lạc bộ Người chăm sóc trẻ do Tổ chức World Vision International (WVI) triển khai. Đây là nền tảng tích hợp nhiều hoạt động hỗ trợ dành cho phụ nữ mang thai, trẻ em dưới 5 tuổi và gia đình, nhằm thúc đẩy sự phát triển toàn diện cho trẻ nhỏ. Các hoạt động cốt lõi của mô hình bao gồm: thăm hộ đúng đối tượng - đúng thời điểm; giáo dục phục hồi dinh dưỡng thông qua việc tổ chức các lớp học, thực hành nấu ăn tại cộng đồng...

Bà Vũ Thị Nga, Giám đốc Vận hành các chương trình của WVI tại Việt Nam cho biết: “Mô hình không chỉ giúp cải thiện tình trạng dinh dưỡng của trẻ mà còn góp phần nâng cao vai trò của phụ nữ trong việc ra quyết định và chăm sóc gia đình, từ đó thúc đẩy bình đẳng giới một cách bền vững”.

Sáng kiến này đã được quốc tế ghi nhận tại Hội nghị Thượng đỉnh về Dinh dưỡng vì Tăng trưởng, tổ chức ở Paris năm 2025.

Bên cạnh đó, WVI còn triển khai Câu lạc bộ Trẻ em – nơi các em được trang bị kỹ năng sống, kỹ năng lãnh đạo và tư duy công dân toàn cầu. Mô hình này có nhiều điểm tương đồng với Câu lạc bộ “Thủ lĩnh của sự thay đổi” - một trong bốn mô hình cơ bản của Dự án 8: Thực hiện bình đẳng giới và giải quyết các vấn đề cấp thiết đối với phụ nữ và trẻ em, thuộc Chương trình Mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021- 2030.

Sự đồng hành giữa mô hình quốc tế và chính sách trong nước đang mở ra hướng đi bền vững, toàn diện hơn cho nỗ lực bảo vệ quyền và phát triển năng lực của phụ nữ, trẻ em tại những khu vực còn nhiều khó khăn.

Nỗ lực toàn diện từ chính sách đến thực tiễn

Việt Nam là một trong những nước đầu tiên tại châu Á phê chuẩn Công ước về Quyền trẻ em (1990) và Công ước Xóa bỏ mọi hình thức phân biệt đối xử chống lại phụ nữ (CEDAW, 1982). Trong nước, hệ thống pháp luật như Luật Trẻ em 2016, Luật Bình đẳng giới 2006 và Luật Phòng, chống bạo lực gia đình (sửa đổi năm 2022) đã thiết lập nền tảng pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền và lợi ích của phụ nữ và trẻ em - hai nhóm dễ bị tổn thương trong xã hội.

Chị em người dân tộc thiểu số ở Hợp tác xã Lanh Trắng (xã Sà Phìn, huyện Đồng Văn, tỉnh Hà Giang). (Ảnh: Phan Anh)

Theo thống kê từ Cục Trẻ em, đường dây nóng quốc gia 111 đã hoạt động liên tục 24/7 suốt 20 năm, tiếp nhận gần 6 triệu cuộc gọi, trung bình khoảng 500.000 cuộc gọi mỗi năm, qua đó tư vấn và hỗ trợ hàng trăm nghìn trường hợp trẻ em bị xâm hại, bạo lực, mua bán, bóc lột và vi phạm quyền.

Bên cạnh đó, mô hình “Ngôi nhà bình yên” do Trung tâm Phụ nữ và Phát triển (thuộc Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam) vận hành - với sự hỗ trợ từ UN Women - đã hỗ trợ trực tiếp cho gần 1.700 phụ nữ và trẻ em là nạn nhân của bạo lực giới kể từ khi được thành lập vào năm 2007 đến cuối năm 2023.

Ở lĩnh vực giáo dục, tỷ lệ trẻ em đến trường tiểu học tiếp tục duy trì ở mức cao. Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong năm học 2023–2024, tỷ lệ huy động học sinh đúng độ tuổi vào lớp 1 đạt 99,7%, trong khi tỷ lệ hoàn thành chương trình tiểu học chuyển tiếp lên trung học cơ sở đạt 98,17%. Trẻ em dưới 6 tuổi được cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí và được hưởng 100% chi phí khám chữa bệnh đúng tuyến theo quy định của pháp luật.

Trong lĩnh vực chính trị, theo số liệu từ Quốc hội Việt Nam và Liên minh Nghị viện Thế giới (IPU), tỷ lệ nữ đại biểu Quốc hội khóa XV đạt 30,26%, cao nhất trong ba nhiệm kỳ gần đây và nằm trong nhóm các quốc gia có tỷ lệ nữ nghị sĩ cao nhất trong khu vực ASEAN.

Đáng chú ý, trong năm 2025, Việt Nam tiếp tục có những bước tiến mới trong bảo đảm quyền học tập và phát triển toàn diện cho trẻ em.

Cụ thể, ngày 12/3/2025, Chính phủ ban hành Nghị định 66/2025/NĐ-CP, quy định chính sách hỗ trợ trẻ em nhà trẻ, học sinh, học viên ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi, xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang, ven biển, hải đảo.

Trong buổi làm việc với các bộ, ngành vào tháng 5/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm yêu cầu ngành giáo dục, các địa phương chuẩn bị điều kiện để dạy 2 buổi mỗi ngày miễn phí ở bậc tiểu học, trung học cơ sở từ năm học 2025-2026. Mục tiêu là giảm áp lực học tập, tăng cường giáo dục toàn diện, bao gồm văn hóa, nghệ thuật và thể chất.

Tiếp nối các chính sách thúc đẩy công bằng trong tiếp cận giáo dục, ngày 22/5/2025, tại kỳ họp thứ 9 Quốc hội khóa XV, Chính phủ đã trình dự thảo Nghị quyết về miễn và hỗ trợ học phí cho trẻ mầm non và học sinh phổ thông. Theo ước tính, chính sách này sẽ huy động trên 30.000 tỷ đồng từ ngân sách để triển khai từ 01/9/2025, áp dụng cho toàn bộ học sinh từ mầm non đến hết lớp 12 trong hệ thống giáo dục quốc dân.

Những chính sách này không chỉ góp phần giảm gánh nặng tài chính cho các gia đình, mà còn thể hiện tầm nhìn chiến lược của Việt Nam trong thúc đẩy công bằng giáo dục, phát triển con người và bảo đảm quyền trẻ em trên thực tế.

Củng cố từ cộng đồng để bảo vệ quyền phụ nữ và trẻ em

Dù đạt được nhiều kết quả đáng ghi nhận, hành trình bảo vệ quyền phụ nữ và trẻ em tại Việt Nam vẫn còn đối mặt với không ít thách thức, đòi hỏi những giải pháp toàn diện, liên ngành và bền vững hơn trong thời gian tới.

Theo các chuyên gia, tư tưởng trọng nam khinh nữ và định kiến giới ăn sâu trong văn hóa, đặc biệt tại vùng sâu, vùng xa, vẫn là rào cản lớn trên con đường hướng tới bình đẳng thực chất. Hệ lụy là tình trạng tảo hôn, bỏ học sớm, lao động sớm tiếp tục tồn tại như những vòng xoáy bất bình đẳng luẩn quẩn, âm thầm làm xói mòn cơ hội phát triển của trẻ em gái và phụ nữ.

Xâm hại trẻ em, đặc biệt là xâm hại tình dục và qua môi trường mạng, cũng là vấn đề cần quan tâm.

Một thách thức không nhỏ khác là tình trạng thiếu hụt nhân lực chuyên trách. Theo thống kê của Cục Trẻ em (nay là Cục Bà mẹ - Trẻ em), tính đến tháng 4/2023, cả nước chỉ còn khoảng 11.500 cán bộ làm công tác trẻ em cấp xã, trong đó chưa đến 800 người là cán bộ chuyên trách, chiếm vỏn vẹn 7%. Việc này ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả triển khai chính sách ở tuyến cơ sở nơi thường xuyên phát sinh các vụ việc cần can thiệp sớm.

Không chỉ thiếu cán bộ, nhiều địa phương còn thiếu hạ tầng dịch vụ căn bản, như nhà tạm lánh, trung tâm tư vấn, cơ sở bảo trợ, hoặc mạng lưới dịch vụ công cộng có khả năng tiếp cận khi xảy ra khủng hoảng.

Bà Vũ Thị Nga, Giám đốc Vận hành các chương trình của tổ chức World Vision International tại Việt Nam. (Ảnh: WVI)

Bà Vũ Thị Nga nhận định: “Dù có nhiều tiến bộ, phụ nữ và trẻ em - đặc biệt ở vùng dân tộc thiểu số - vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản. Trong đó có thể kể đến: rào cản ngôn ngữ và văn hóa khiến trẻ em dân tộc thiểu số gặp khó khăn trong học tập, tiếp cận dịch vụ công và hòa nhập xã hội. Khoảng cách về hạ tầng và dịch vụ ở vùng sâu, vùng xa cũng khiến việc tiếp cận giáo dục, y tế, bảo vệ trẻ em và sinh kế bền vững trở nên hạn chế. Bên cạnh đó, sự thiếu hụt thông tin và kiến thức về quyền trẻ em, bình đẳng giới và chăm sóc sức khỏe vẫn là trở ngại lớn trong nhiều cộng đồng”.

Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) nhiều lần nhấn mạnh rằng, để bảo vệ trẻ em một cách hiệu quả, cần xây dựng và củng cố hệ thống bảo vệ trẻ em ngay tại cấp cộng đồng – nơi có thể phát hiện sớm và can thiệp kịp thời. Điều này không chỉ đòi hỏi đầu tư vào cơ chế mà còn cần tập trung vào con người và xây dựng niềm tin. Mỗi cán bộ công tác xã hội không chỉ là người báo cáo mà còn là người đồng hành cùng trẻ em và gia đình trong hành trình bảo vệ và phát triển.

Trong khi đó, UN Women khẳng định phụ nữ không chỉ là đối tượng cần được bảo vệ mà còn phải được trao quyền để trở thành chủ thể trong hoạch định chính sách, là người định hình tương lai của bản thân và cộng đồng.

Để khắc phục những rào cản hiện tại và thúc đẩy quyền của phụ nữ và trẻ em, các chuyên gia đề xuất một số giải pháp cụ thể như sau:

Tăng ngân sách cho mạng lưới bảo vệ phụ nữ và trẻ em ở cơ sở: Đầu tư vào các trung tâm công tác xã hội, nhà tạm lánh và dịch vụ hỗ trợ tại cộng đồng nhằm bảo đảm mọi phụ nữ và trẻ em đều được tiếp cận các dịch vụ cần thiết khi gặp khó khăn.

Đào tạo cán bộ địa phương về giới, nhân quyền và tư vấn tâm lý: Tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu cho cán bộ cấp xã, phường về nhận thức giới, kỹ năng tư vấn và can thiệp trong các trường hợp bạo lực, xâm hại.

Mở rộng hợp tác quốc tế, học hỏi mô hình hiệu quả: Tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế để tiếp nhận và áp dụng những mô hình bảo vệ quyền phụ nữ và trẻ em đã được kiểm chứng và hiệu quả.

Tăng cường giáo dục giới tính và kỹ năng sống trong nhà trường: Tích hợp giáo dục giới tính và kỹ năng sống vào chương trình giảng dạy nhằm trang bị cho học sinh kiến thức và kỹ năng cần thiết để tự bảo vệ bản thân và tôn trọng người khác.

Việc bảo đảm quyền của phụ nữ và trẻ em không chỉ là trách nhiệm của riêng Chính phủ mà còn đòi hỏi sự chung tay của toàn xã hội. Thông qua việc tăng cường hệ thống bảo vệ ở cấp cộng đồng, thúc đẩy sự tham gia của phụ nữ trong xây dựng chính sách, đồng thời thực hiện các khuyến nghị trên, Việt Nam có thể tiến gần hơn tới mục tiêu bình đẳng giới và bảo vệ quyền trẻ em một cách bền vững.

Trẻ em Lai Châu đối thoại với đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân tỉnh

World Vision International tại Việt Nam và EU hỗ trợ trẻ tự kỷ và khuyết tật trí tuệ tại Đà Nẵng