Phát huy vai trò của đối ngoại nhân dân trong việc xây dựng nền tảng vững chắc từ “lòng dân”

Đối với cá nhân tôi cũng như các thành viên trong Ủy ban, ngày 6/5/2026 là một mốc thời gian đầy tự hào. Dưới sự kết nối của Đại sứ Nguyễn Thanh Hải, phái đoàn gồm chín thành viên của chúng tôi đã vinh dự có cơ hội diện kiến Tổng Bí thư Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam Tô Lâm tại New Delhi, trong khuôn khổ chuyến thăm cấp nhà nước của Người tới Ấn Độ.

Trong cuộc hội kiến kéo dài một giờ đồng hồ, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã khẳng định tầm quan trọng chiến lược của đối ngoại nhân dân, coi đây là một trụ cột cốt lõi trong nền ngoại giao của Việt Nam. Người nhấn mạnh tầm quan trọng của giao lưu thế hệ trẻ, bảo tồn văn hóa và liên kết giáo dục như những công cụ để thắt chặt sự tin cậy lẫn nhau. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng bày tỏ sự trân trọng sâu sắc đối với những nỗ lực bền bỉ nhằm vun đắp cho “ngôi nhà chung” đoàn kết Ấn Độ - Việt Nam – một mối quan hệ hữu nghị tôn trọng lẫn nhau, có cội rễ sâu xa trong lịch sử, được khởi xướng và đặt nền móng bởi Lãnh tụ vĩ đại Hồ Chí Minh cùng các bậc tiền bối cách mạng Ấn Độ. Gợi lại kỷ niệm đầy xúc động về chuyến thăm Kolkata 14 năm trước, Người chia sẻ một cách chân tình rằng Việt Nam gần gũi với Kolkata không chỉ về mặt địa lý mà còn về mặt cảm xúc hơn cả với Delhi, và đôi bên cần tiếp tục nỗ lực để đưa mối quan hệ này xích lại gần nhau hơn nữa.

Sẽ không hề quá lời khi khẳng định rằng các đồng chí, đồng nghiệp tận tụy của chúng tôi đã có những đóng góp to lớn và đặc biệt quan trọng trong việc củng cố, phát triển và mở rộng các lĩnh vực hợp tác song phương. Đây là một thành tựu đáng biểu dương mà hiếm có cá nhân hay tổ chức nào tại Ấn Độ có thể sánh bằng. Trong suốt những năm qua, Ủy ban đã nhiều lần đón tiếp các nhà lãnh đạo cấp cao của Việt Nam, từ Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh, Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Kim Ngân, Chủ tịch nước Trần Đại Quang đến Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng nhiều lãnh đạo, đại biểu cấp cao khác.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu chính sách tại Hội đồng Ấn Độ về các vấn đề thế giới, ngày 6/5/2026. (Ảnh: Thống Nhất/TTXVN)

Chính mỗi người dân chúng ta là một phần cấu thành nên nền đối ngoại nhân dân. Đây là chân lý tôi đã được khai sáng và thấu hiểu qua các tác phẩm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, của cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, cũng như qua những cuộc gặp gỡ trực tiếp từ các nhà lãnh đạo cấp cao cho đến những người dân bình dị tại cả Ấn Độ và Việt Nam. Tôi vô cùng tự hào là thành viên của Ủy ban Đoàn kết Ấn Độ - Việt Nam từ năm 1976. Tiền thân của Ủy ban đã được thành lập từ đầu những năm 1970 dưới sự lãnh đạo của đồng chí Bhupesh Gupta, Giáo sư Santimoy Roy và ông Geetesh Sharma, nhằm ủng hộ cả về tinh thần lẫn vật chất cho nhân dân Việt Nam kiên cường, bất khuất trong cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc. Kể từ khi thành lập đến nay, Ủy ban luôn đóng vai trò nòng cốt trong việc thúc đẩy quan hệ giao lưu nhân dân giữa hai nước.

Ngay từ trước khi hai quốc gia giành được độc lập, cụ Motilal Nehru (thân sinh của Thủ tướng Jawaharlal Nehru) đã có cuộc gặp gỡ lịch sử với Chủ tịch Hồ Chí Minh vào tháng 2/1927 tại Đại hội lần thứ nhất của Liên minh chống chủ nghĩa đế quốc và áp bức thực dân tổ chức tại Brussels (Bỉ). Trở về từ đại hội, cụ Motilal Nehru đã chia sẻ với Jawaharlal Nehru về lãnh tụ Hồ Chí Minh cũng như tư tưởng giành độc lập cho Việt Nam của Người. Đó chính là mối duyên khởi đầu giữa hai nước. Sợi dây liên kết giữa Thủ tướng Nehru và Chủ tịch Hồ Chí Minh được xây dựng trên một nền tảng tinh thần và trí tuệ sâu sắc ngay cả khi hai người chưa từng trực tiếp gặp mặt. Chủ tịch Hồ Chí Minh thậm chí đã viết một bài thơ về Thủ tướng Nehru khi cả hai ông đều đang bị giam cầm trong chốn lao tù tại đất nước của mình.

Vào tháng 10/1946, trên cương vị người đứng đầu Chính phủ Lâm thời Ấn Độ, Thủ tướng Jawaharlal Nehru đã gửi bức điện chúc mừng đến Chủ tịch Hồ Chí Minh nhân dịp thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Bức điện này được ông M.S. Aney, đại diện của Ấn Độ tại Kandy (Ceylon), trao tận tay Chủ tịch Hồ Chí Minh vào ngày 10/10/1946, khi Người quá cảnh qua Ceylon (nay là Sri Lanka) sau các cuộc đàm phán căng thẳng với chính quyền Pháp. Bức điện (được đăng trên tờ “The Hindu” ngày 13/10/1946) có nội dung như sau:

“Tôi vô cùng vinh hạnh nếu được trực tiếp hội kiến Người đứng đầu nước Cộng hòa Việt Nam để thay mặt đất nước Ấn Độ gửi lời chào mừng và những lời chúc tốt đẹp nhất đến nhân dân các bạn. Chúng tôi hoan nghênh nền độc lập của tất cả các quốc gia châu Á và kỳ vọng vào sự hợp tác của mọi đất nước, mọi dân tộc thuộc châu lục này vì sự nghiệp tự do và hòa bình. Hiện có một đề xuất tổ chức Hội nghị Quan hệ Liên Á tại New Delhi vào tháng 3/1947. Chúng tôi hy vọng sẽ được đón tiếp đại diện từ hầu hết các quốc gia châu Á tham dự hội nghị này. Tôi tin tưởng sâu sắc rằng nước Cộng hòa Việt Nam cũng sẽ tham gia đóng góp vào sự kiện quan trọng này.”

Trong bức điện chúc mừng đó, Thủ tướng Jawaharlal Nehru đã trân trọng mời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cử đại diện tham dự Hội nghị Liên Á diễn ra từ ngày 23/3 đến ngày 2/4/1947 do Hội đồng Ngoại giao Ấn Độ tổ chức, nhằm thúc đẩy giao lưu văn hóa, trí tuệ và xã hội giữa các quốc gia châu Á. Đáp lại lời mời, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã cử một phái đoàn gồm ba thành viên do ông Mai Thế Châu dẫn đầu đại diện cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Vượt qua vô vàn rào cản địa lý và hành trình trắc trở, phái đoàn Việt Nam đã tham dự hội nghị nhằm tranh thủ sự đoàn kết và ủng hộ của quốc tế đối với cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Tại đây, phái đoàn đã công khai kêu gọi 28 quốc gia cùng hơn 200 đại biểu tham dự ủng hộ về mặt tinh thần, chính trị và vật chất cho cuộc chiến tranh chống thực dân của mình. Đáng chú ý, bên cạnh Thủ tướng Jawaharlal Nehru, cả lãnh tụ học thuyết Mahatma Gandhi và nữ sĩ Sarojini Naidu đều có những bài phát biểu đanh thép kêu gọi tinh thần đoàn kết châu Á và chấm dứt chủ nghĩa thực dân. Trong bầu không khí lịch sử đó, ông Mai Thế Châu đã có bài diễn văn lay động lòng người:

“Nhân cơ hội hội ngộ lịch sử giữa các đại biểu từ khắp các quốc gia châu Á, tôi xin thay mặt nhân dân Việt Nam và phái đoàn Việt Nam gửi lời chúc tốt đẹp nhất đến sự thành công của Hội nghị. Tôi hy vọng kết quả của Hội nghị sẽ đóng góp vào một nền hòa bình lâu dài, một nền tự do, dân chủ tiến bộ, không thể chia cắt, đồng thời đặt nền móng cho sự hợp tác hữu nghị, hiệu quả giữa các dân tộc châu Á vì hạnh phúc chung của nhân loại. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến Hội đồng Ngoại giao Ấn Độ đã tổ chức cuộc gặp gỡ thân tình này, tạo điều kiện cho các dân tộc phương Đông thắt chặt tình đoàn kết và hữu nghị anh em. Tôi vô cùng lấy làm tiếc khi dù Hội nghị mang tính chất phi chính trị, Đông Dương vẫn không thể có được sự đại diện đầy đủ và tự do do những rào cản chính trị đương thời. Tôi xin mượn cơ hội này để một lần nữa gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới nhân dân Ấn Độ vĩ đại, cùng nhân dân và các nhà lãnh đạo của các quốc gia châu Á khác vì niềm đồng cảm và sự ủng hộ tinh thần to lớn dành cho nhân dân Việt Nam trong cuộc đấu tranh giành tự do. Tôi không phải là một nhà hùng biện giỏi, và vào thời điểm mà vận mệnh sống còn của đất nước tôi đang bị đe dọa, điều có thể cứu lấy đất nước tôi không phải là những lời nói hoa mỹ, mà phải là hành động. Chúng ta tụ họp về đây không chỉ vì sự hiếu kỳ muốn hiểu biết lẫn nhau; bởi nếu chúng ta hiểu nhau mà không thể giúp đỡ nhau, thì sự hiểu biết lẫn nhau đó cũng không thể cứu chúng ta khỏi việc lần lượt diệt vong dưới gông cùm của những kẻ thù nghịch với công lý và tự do. Chúng ta đã nói quá nhiều về sự đoàn kết châu Á rồi. Giờ là lúc chúng ta phải hành động." (Trích từ nguồn tư liệu)

Vào năm 1947, nhân dịp Ấn Độ tuyên bố độc lập, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã gửi điện chúc mừng tới Thủ tướng Jawaharlal Nehru:

"Nhân ngày Độc lập của Ấn Độ, chúng tôi xin chia sẻ niềm vui chung với nhân dân Ấn Độ, và đặt trọn niềm tin vào thắng lợi của các dân tộc châu Á trong cuộc đấu tranh vì tự do và tiến bộ. Chúng tôi hy vọng mối quan hệ hữu nghị giữa nhân dân hai nước sẽ ngày càng thắt chặt, vững bền theo năm tháng, và một kỷ nguyên thịnh vượng, hạnh phúc, hòa bình sẽ sớm mở ra tại châu Á.”

Trong bức thông điệp trên, một khía cạnh cốt lõi trong tư tưởng ngoại giao lấy dân làm gốc của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được thể hiện rõ nét, khi Người nhấn mạnh đến “tình hữu nghị giữa nhân dân hai nước” chứ không đơn thuần là giữa hai nhà nước. (Theo tác phẩm *Ấn Độ và Đông Dương, Góc nhìn Hợp tác* của T.N. Kaul, Nhà xuất bản Patriot, New Delhi, tháng 7/1987).

Mối bang giao hữu nghị giữa Ấn Độ và Việt Nam, khởi nguồn từ cuộc gặp gỡ giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và cụ Motilal Nehru vào tháng 2/1927 tại Brussels, đã liên tục được thử thách và làm sâu sắc thêm theo dòng thời gian thông qua các hoạt động giao lưu nhân dân. Từ các cấp chính quyền cho đến mỗi người dân đều đóng trọn vai trò của mình trong việc củng cố mối quan hệ này. Chính ngoại giao nhân dân đã đóng vai trò mang tính quyết định, dẫn dắt thế cục đưa cuộc chiến tranh tại Việt Nam đi đến hồi kết. Ngay sau khi đất nước độc lập, đối mặt với tình thế thù trong giặc ngoài vô cùng phức tạp và hiểm nghèo, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nâng tầm tư tưởng đối ngoại nhân dân và thành lập một “Mặt trận Ngoại giao”. Người chính là bậc tiền bối khai sơn phá thạch cho nền ngoại giao lấy dân làm gốc. Các nghiên cứu từ kho lưu trữ của Việt Nam và Hoa Kỳ cho thấy, Mặt trận Ngoại giao này đã thiết lập được những mối liên kết then chốt với các nhà hoạt động chống chiến tranh ở hải ngoại, từ đó tạo dựng uy tín mạnh mẽ cho các nỗ lực nhân dân nhằm khắc họa hình ảnh một nước Việt Nam chính nghĩa, tích cực trong mắt bạn bè quốc tế.

Dù phải chịu các lệnh bao vây, cấm vận và chưa được các quốc gia phương Tây công nhận trong những năm đầu sau độc lập, Việt Nam vẫn nhận được sự ủng hộ to lớn từ nhân dân tiến bộ trên toàn thế giới. Bất chấp lệnh cấm của chính phủ, nhân dân các nước Pháp, Mỹ, Nhật Bản đã xuống đường biểu tình phản đối chiến tranh và cấm vận. Họ quyên góp viện trợ, cung cấp nhu yếu phẩm, sát cánh cùng nhân dân Việt Nam vượt qua những giai đoạn gian khổ nhất. Đó chính là sức mạnh vô song của ngoại giao nhân dân.

Vào năm 1998, một phái đoàn ba thành viên đã được Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Thành phố Hồ Chí Minh (HUFO) mời sang thăm Việt Nam. Phái đoàn bao gồm cố Chủ tịch Hội đồng Nhân dân bang Tây Bengal H.A. Halim, cố Chủ tịch Ủy ban Đoàn kết Ấn Độ - Việt Nam Geetesh Sharma và cá nhân tôi. Sau khi thăm Thành phố Hồ Chí Minh, chúng tôi ra Hà Nội dưới sự sắp xếp của HUFO, và trong những chuyến thăm tiếp theo, tôi đã tới Đà Nẵng theo lời mời của DAFO. Gần như tất cả các tỉnh thành của Việt Nam đều có các Liên hiệp các tổ chức hữu nghị thành viên thuộc Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam (VUFO). Tổ chức này cũng có một Trung tâm Điều phối Viện trợ Nhân dân (PACCOM) được thành lập từ năm 1993. VUFO là tổ chức chính trị - xã hội chuyên trách về đối ngoại nhân dân tại Việt Nam – một trong ba trụ cột đối ngoại cốt lõi của nền ngoại giao Việt Nam hiện đại. Cơ quan này kết nối các hội hữu nghị từ trung ương đến địa phương với một mạng lưới đối tác quốc tế khổng lồ.

Chặng đường vinh quang của VUFO bắt nguồn từ bức thư đầy tâm huyết ngày 17/11/1950 của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi từ chiến khu Việt Bắc đến Đại hội thành lập Ủy ban Bảo vệ Hòa bình Thế giới của Việt Nam. Bức thư đã khơi nguồn cảm hứng cho sự ra đời của Ủy ban Bảo vệ Hòa bình Thế giới với tôn chỉ “Việt Nam muốn làm bạn với tất cả các nước”. Qua nhiều thập kỷ phát triển bền bỉ, mạng lưới này đã đổi tên thành Liên hiệp các tổ chức hữu nghị Việt Nam như ngày nay. Ngày 17/11 hằng năm đã được chọn làm Ngày Truyền thống của tổ chức. Mặt trận đối ngoại nhân dân này được thành lập với mục tiêu vượt ra ngoài các kênh chính phủ chính thức nhằm tranh thủ sự ủng hộ và đoàn kết quốc tế, khơi dậy phong trào phản chiến và ủng hộ Việt Nam của nhân dân các nước. Sau khi đất nước thống nhất, VUFO đã đổi mới tư duy đối ngoại, đưa các nguyên tắc đa phương hóa, đa dạng hóa vào đường lối hoạt động của mình.

Cần phải nhấn mạnh rằng, các chuyến thăm của các nguyên thủ quốc gia hay các phái đoàn cấp cao chính là chất xúc tác mạnh mẽ giúp củng cố ngoại giao nhân dân. Những hội nghị thượng đỉnh này mở ra những con đường mới để người dân kết nối thông qua các sáng kiến chung về văn hóa, kinh tế, từ đó hóa giải các căng thẳng địa chính trị. Các chuyến thăm này mang lại các quỹ hợp tác song phương, các hiệp định và dự án liên doanh giúp đẩy mạnh giao lưu ở cấp độ đại chúng. Thiện chí chính trị là tín hiệu cho sự ổn định và hữu nghị, tạo ra không gian thực tế cho thương mại, du lịch song phương, giúp các tổ chức phi chính phủ, các hội hữu nghị và truyền thông phát huy vai trò như những đại sứ văn hóa, thúc đẩy mối quan hệ phát triển một cách tự nhiên từ gốc rễ.

Mối quan hệ Ấn Độ - Việt Nam đã liên tục được làm sâu sắc và thắt chặt trong suốt hơn 80 năm qua. Các chuyến thăm của lãnh đạo cấp cao hai nước đã nâng tầm mối quan hệ hữu nghị từ hợp tác kinh tế lên đối tác chiến lược, đối tác chiến lược toàn diện và nay là đối tác chiến lược toàn diện nâng cường. Trong chuyến thăm Ấn Độ mới đây của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, hai quốc gia đã nhất trí nâng tầm mối quan hệ đối tác chiến lược toàn diện lên một nấc thang mới. Đây là tầng bậc cao nhất trong quan hệ ngoại giao song phương giữa Ấn Độ và Việt Nam, thể hiện sự hợp tác sâu rộng, đa lĩnh vực vượt trên các liên minh chiến lược thông thường. Mối quan hệ đối tác được nâng cấp này tập trung vào cả các lĩnh vực truyền thống lẫn các lĩnh vực mới nổi bao gồm quốc phòng, thương mại, khoáng sản thiết yếu, an ninh năng lượng, giáo dục, công nghệ số và tài chính, văn hóa, du lịch, và hợp tác Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương; đặt mục tiêu nâng kim ngạch thương mại song phương từ 16 tỷ USD năm 2026 lên 25 tỷ USD vào năm 2030.

Giao lưu nhân dân Việt Nam - Ấn Độ. (Ảnh minh họa: Báo Văn hóa)

Ngoại giao nhân dân sẽ tiếp tục đưa các hoạt động giao lưu giữa thế hệ trẻ và nhân dân hai nước lên một tầm cao mới. Chúng tôi hy vọng IVSC cùng các tổ chức khác sẽ đóng vai trò lớn hơn nữa trong việc thúc đẩy quan hệ nhân dân thông qua nhiều hoạt động phong phú. Ông Geetesh Sharma, người chúng tôi đã mãi mãi mất đi trong đại dịch COVID-19, đã có những đóng góp vô cùng to lớn. Ông là người khởi xướng việc mở các đường bay thẳng giữa Ấn Độ và Việt Nam, đồng thời hướng sự chú ý của công chúng tới nền văn hóa Chăm và các tháp Chàm cổ kính trải dài khắp miền Trung Việt Nam. Ông đã viết hơn 10 cuốn sách về Việt Nam và diễn thuyết trên nhiều diễn đàn quốc gia lẫn quốc tế về sự phát triển thần kỳ mà ông được tận mắt chứng kiến qua 26 chuyến thăm từ năm 1982 đến năm 2019. Sự tận tụy của ông trong việc thắt chặt tình hữu nghị Ấn Độ - Việt Nam là tấm gương sáng cho tất cả chúng ta. Ông luôn tâm niệm rằng văn hóa chính là sức mạnh mềm, là chìa khóa để nâng cao sự tin cậy lẫn nhau và thúc đẩy ngoại giao nhân dân. Đây là một công cụ chiến lược trong quan hệ Ấn Độ - Việt Nam thuộc chính sách “Hành động hướng Đông” (Act East Policy) của Ấn Độ.

Ngày nay, VUFO đã chính thức thiết lập quan hệ đối tác với các tổ chức tại hơn 120 quốc gia, thúc đẩy mạnh mẽ ngoại giao nhân dân, hợp tác quốc tế và giao lưu đoàn kết thông qua mạng lưới rộng lớn gồm 117 tổ chức thành viên. Ủy ban Đoàn kết Ấn Độ - Việt Nam đã tham gia nhiều sự kiện quốc tế theo lời mời của VUFO và lần nào phái đoàn của chúng tôi cũng được Chủ tịch VUFO tiếp đón nồng hậu. Các đồng chí Nguyễn Phương Nga, Vũ Xuân Hồng, Phan Anh Sơn trong nhiệm kỳ của mình đã dành cho chúng tôi sự hỗ trợ và hợp tác tối đa. Đồng chí Phan Anh Sơn luôn sẵn sàng giúp đỡ. Tôi cũng luôn biết ơn đồng chí Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch VIFA, người đã luôn ủng hộ và đồng hành cùng sự nghiệp của chúng tôi. Đồng chí Phan Lan Tú, Chủ tịch HAVIFA, khi dẫn đầu phái đoàn 11 thành viên đến Kolkata đã chiếm trọn tình cảm của mọi thành viên trong Ủy ban Đoàn kết. Đồng chí Phan Anh Sơn, Chủ tịch VUFO đương nhiệm, đang đóng vai trò chủ động trong việc thúc đẩy trường phái “ngoại giao cây tre” lấy dân làm gốc, thấm nhuần tư tưởng và triết lý của Chủ tịch Hồ Chí Minh.

VUFO chính là kết tinh từ tầm nhìn của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Người là một nhà quốc tế chân chính với nhãn quan dân tộc sâu sắc, không có chỗ cho chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi. Người đã truyền cảm hứng để thành lập VUFO nhằm kết bạn với nhân dân mọi quốc gia vì hòa bình và sự đoàn kết trên toàn thế giới. VUFO đang hiện thực hóa tư tưởng đoàn kết quốc tế đó và kiên định với các nguyên tắc của mình, đóng vai trò là nhịp cầu nâng tầm tình hữu nghị quốc tế.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã luận giải sâu sắc khái niệm đối ngoại nhân dân trước các nhà ngoại giao miền Bắc tại một hội nghị vào tháng 1/1964. Tại đây, Người nhấn mạnh rằng ngoại giao được thực hiện bởi các tổ chức quần chúng và các cá nhân có tầm quan trọng tương đương với ngoại giao nhà nước. Mặt trận ngoại giao này bao gồm các nhà văn, họa sĩ biếm họa, công nhân, phụ nữ, học sinh sinh viên, nghệ sĩ biểu diễn, nhà làm phim, kiến trúc sư, bác sĩ, y tá, học giả, luật sư và các vận động viên thể thao. Mặt trận ngoại giao mở rộng này bao gồm cả các nhà hoạt động chống chiến tranh ở hải ngoại, bởi chính họ cũng phản đối sự can thiệp của Mỹ, tạo thêm sức mạnh chính nghĩa cho cuộc chiến.

Trong bối cảnh đó, tôi muốn nhắc lại rằng nhân dân Ấn Độ nói chung và nhân dân Calcutta nói riêng đã dành trọn vẹn sự ủng hộ và đóng góp cho cuộc đấu tranh giành độc lập anh hùng của nhân dân Việt Nam ngay từ những năm 40 của thế kỷ XX. Calcutta và người dân nơi đây đã đồng cảm với các chiến sĩ tự do của Việt Nam đến mức tất cả các đảng phái chính trị, bất kể hệ tư tưởng, và giới trí thức không một ai ngoại lệ đều đồng thanh ủng hộ cuộc chiến tranh giải phóng của Việt Nam. Vào tháng 1/1947, chỉ 7 tháng trước khi Ấn Độ giành độc lập khỏi thực dân Anh, hai sinh viên Dhir Ranjan Sen và Sukhendu Bikash Nath đã hy sinh, nhiều người khác bị thương do cảnh sát nổ súng và đàn áp bằng dùi cui, trong khi hàng trăm sinh viên khác bị bắt giữ khi tham gia biểu tinh phản đối sự xâm lược của thực dân Pháp. Ngày 21/1 đã được nhân dân biểu tình tại Calcutta tuyên bố là “Ngày Việt Nam”.

Một sự kiện độc nhất vô nhị khác đã diễn ra vào ngày 19/5/1970. Cộng đồng sinh viên đã bày tỏ sự phẫn nộ trước sự xâm lược tàn bạo của đế quốc Mỹ tại Việt Nam bằng cách hô vang khẩu hiệu vang dội: “Hands off Vietnam” (Mỹ phải rút khỏi Việt Nam) ngay trước tòa Tổng lãnh sự quán Mỹ tại phố Harrington, trung tâm Calcutta. Đoàn biểu tình của thanh niên đã vượt qua hàng rào cảnh sát tại con phố nơi đặt Tổng lãnh sự quán Mỹ và Phó Đại sứ quán Anh. Những người trẻ tuổi tham gia biểu tình đã tự phát quyết định đổi tên phố Harrington thành phố Hồ Chí Minh để vinh danh nhà lãnh đạo tự do huyền thoại của Việt Nam, một nhà chính trị có uy tín lớn trên trường quốc tế. Ngay lập tức, các bức tường xung quanh con phố đã được sơn dòng chữ tên mới – Ho Chi Minh Sarani, xóa bỏ cái tên cũ Harrington. Con phố này đã được người dân Calcutta đổi tên một cách tự phát đầy xúc động, và cái tên mới “Ho Chi Minh Sarani” đã chính thức được Hội đồng Thành phố Calcutta phê duyệt nhiều năm sau đó. Đây chính là một minh chứng đặc biệt, một biểu tượng mẫu mực của ngoại giao nhân dân.

Cố Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng – nhà lý luận xuất sắc, nhà trí thức lớn của Đảng Cộng sản Việt Nam – đã viết cuốn sách mang tầm tư tưởng sâu sắc: Xây dựng và phát triển nền đối ngoại, ngoại giao Việt Nam toàn diện, hiện đại, mang đậm bản sắc cây tre Việt Nam. Đây là sự kế thừa và phát triển vượt bậc tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh về nền ngoại giao gắn liền giữa độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa giá trị văn hóa phương Đông truyền thống, nhân văn với tư duy hiện đại, hướng tới mục tiêu “thêm bạn, bớt thù”. Ngoại giao luôn là một công cụ trọng yếu trong chính sách đối ngoại của Việt Nam, dù là đối ngoại Đảng, ngoại giao Nhà nước hay đối ngoại nhân dân. Qua quá trình vận động và đổi mới, ngoại giao Việt Nam đã kiến tạo nên một truyền thống ngoại giao độc đáo dựa trên các giá trị nền tảng của chủ nghĩa quốc tế, hòa bình và đoàn kết. Những giá trị này đã dẫn dắt Đảng Cộng sản Việt Nam và Chính phủ trong việc hoạch định chính sách đối ngoại từ thời kỳ trước và sau Đổi mới cho đến ngày nay.

Khẳng định niềm tin sắt đá vào tư tưởng đối ngoại thời đại Hồ Chí Minh vốn khởi nguồn từ hình tượng Cây tre Việt Nam, việc nâng cao nhận thức của nhân dân, đặc biệt là thế hệ trẻ về tư tưởng này là vô cùng cấp thiết. Việc ví nền ngoại giao Việt Nam với Cây tre là một sự ẩn dụ vô cùng sâu sắc và mang tính biểu tượng cao. Đó không chỉ là biểu tượng của nội lực, sự linh hoạt, uyển chuyển và khả năng thích ứng cao, mà còn là biểu tượng của sự kiên định, ngay thẳng, ngày càng vững vàng qua thử thách. Như cây tre cần sự tự do để đung đưa trước gió nhưng phải bám chặt vào lòng đất bằng những chùm rễ vững chắc. Thân tre có thể uốn cong nhưng không hề yếu ớt hay nhu nhược. Chính nhờ tư duy ngoại giao được định hình rõ ràng đó, Việt Nam đã thực hiện thành công công cuộc Đổi mới, quá trình cải cách dựa trên các giá trị xã hội chủ nghĩa vững chắc. Đối ngoại nhân dân sau ngày Thống nhất và trong tiến trình Đổi mới đã tạo ra không gian mới cho việc đa dạng hóa, đa phương hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Bài viết này sẽ không thể trọn vẹn nếu không nhắc đến một người phụ nữ anh hùng, người được mệnh danh là bông hoa lửa của cách mạng Việt Nam. Bà là một huyền thoại sống ở tuổi 99 và là một bậc thầy về ngoại giao nhân dân. Bà đã hoạt động sôi nổi và cống hiến hết mình trong suốt thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ, giai đoạn thống nhất đất nước, công cuộc Đổi mới và cả sau này trên nhiều cương vị quyết định hệ trọng.

Bà đã đi qua những năm tháng thanh xuân đầy hiểm nguy, bị bắt giữ, bị tra tấn, bị tù đày nhưng không bao giờ khuất phục. Bà là một người phụ nữ phi thường với nội lực tiềm tàng mạnh mẽ mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sớm nhận ra, để rồi tin tưởng giao phó trọng trách Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Chính phủ Cách mạng Lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam (CPH) và Trưởng phái đoàn CPH tham dự Hội nghị Paris vào ngày 6/6/1969. Bà sở hữu một vẻ đẹp cuốn hút, là một người cuồng công việc, có sức thuyết phục lớn, giọng nói nhẹ nhàng nhưng tinh thần kiên định như một cây tre. Bà đã vận dụng một cách tài tình cả ngoại giao nhà nước và đối ngoại nhân dân trên cương vị nhà đàm phán trưởng trong suốt cuộc đàm phán hòa bình Paris từ năm 1968 đến 1973. Bà đã lần lượt đưa ra các giải pháp 10 điểm, 8 điểm, 7 điểm và 2 điểm trong các cuộc thương lượng ngoại giao liên tục. Trong suốt gần 5 năm đàm phán căng thẳng, bà Nguyễn Thị Bình chính là hiện thân của tiếng nói hòa bình, kiên định bảo vệ chính nghĩa của dân tộc. Với lòng dũng cảm, sự linh hoạt và chiến thuật đàm phán tài tình, bà đã góp phần tạo ra áp lực quốc tế to lớn buộc Mỹ phải đàm phán nghiêm túc và nhượng bộ từng bước. Cuối cùng, vào tháng 1/1973, Hiệp định Hòa bình Paris – văn kiện lịch sử chính thức chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam đã được ký kết. Bà là người phụ nữ duy nhất trong số bốn đại diện ký tên vào Hiệp định lịch sử này.

Vào ngày 30/4/1975, hai miền Nam Bắc hòa làm một, nhưng đất nước phải đối mặt với muôn vàn thách thức cả bên trong lẫn bên ngoài. Bà tiếp tục được tin tưởng giao phó trọng trách Bộ trưởng Bộ Giáo dục của nước Việt Nam thống nhất. Đó là một nhiệm vụ không hề dễ dàng trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam bị tàn phá nặng nề sau chiến tranh. Việc hàn gắn và hợp nhất hai hệ thống giáo dục hoàn toàn khác biệt thành một, đào tạo đội ngũ giáo viên và xóa nạn mù chữ là những chiến dịch dài hơi mà bà đã cống hiến quên mình. Từ năm 1992 đến năm 2002, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên đảm nhiệm cương vị Phó Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam, phụ trách các lĩnh vực ngoại giao nhà nước, giáo dục, y tế và cải cách tư pháp. Bà luôn đặt niềm tin vào sức mạnh của nhân dân – những người có thể tạo áp lực buộc chính phủ của họ phải thay đổi chính sách, và đó là lý do vì sao đối ngoại nhân dân luôn là một cấu phần sống còn trong tư tưởng ngoại giao của bà.

Chủ trương Đổi mới kinh tế đã được thông qua vào tháng 12/1986 tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng Cộng sản Việt Nam. Sự kiện này đánh dấu bước chuyển mình của nền kinh tế Việt Nam từ hệ thống kế hoạch hóa tập trung quan liêu bao cấp sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Bản thân bà Nguyễn Thị Bình hiểu rất rõ tầm quan trọng của công cuộc Đổi mới trong quá trình tái thiết, phát triển và hiện đại hóa đất nước nhằm mang lại sự thịnh vượng, hạnh phúc cho nhân dân. Khi làm việc tại các tổ chức hòa bình, đoàn kết và hữu nghị, bà đã chủ động xoay trục, đưa các nội dung hợp tác kinh tế và văn hóa phù hợp với tinh thần Đổi mới vào hoạt động. Bà thúc đẩy xu thế đa phương hóa, đa dạng hóa, đưa đất nước bước vào một kỷ nguyên mới đòi hỏi sự tiến bộ nhanh chóng, bền vững và bao trùm cho mọi tầng lớp trong xã hội.

Trong suốt 40 năm qua, những quả ngọt của công cuộc Đổi mới đã hiện hữu trên mọi lĩnh vực. Báo cáo Phát triển Con người năm 2025 đã xếp Việt Nam vào nhóm các quốc gia có chỉ số phát triển con người (HDI) cao – đứng thứ 93 trên tổng số 193 quốc gia. Đây là một thành tựu vô cùng ấn tượng, minh chứng rõ nét cho thấy các chính sách cải cách đang mang lại những thành quả to lớn.

Các đại biểu thực hiện nghi thức thắp nến tại họp mặt kỷ niệm lần thứ 80 Ngày Độc lập Ấn Độ (15/81947 - 15/8/2026) do Liên hiệp các tổ chức hữu nghị thành phố Hồ Chí Minh tổ chức. (Ảnh: Báo Quân đội nhân dân)

Ngoại giao nhân dân ngày nay đang chuyển mình bước vào một giai đoạn mới. Ở đây, tôi muốn trích dẫn nhận định của Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Thắng về nền ngoại giao trong kỷ nguyên mới. Với tư cách là Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, một thành viên trong cơ quan tư vấn chiến lược của Đảng, Giáo sư Thắng khẳng định: “Bắt nguồn từ chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng ngoại giao Hồ Chí Minh, truyền thống ngoại giao phong phú của dân tộc và những tiến bộ trí tuệ của nhân loại, nền ngoại giao của đất nước phải mang tính toàn diện và hiện đại. Ngoại giao phải đóng vai trò là lực lượng tiên phong đi đầu bên cạnh quốc phòng và an ninh, kết hợp hài hòa nguồn lực trong nước và quốc tế để mở rộng không gian phát triển, tạo ra những cơ hội mới và hỗ trợ các bước đột phá chiến lược của Việt Nam. Hơn thế nữa, ngoại giao phải nâng cao hình ảnh và tầm ảnh hưởng toàn cầu của Việt Nam, đóng góp một cách có ý nghĩa vào các công việc quốc tế.”

Nhà nước và nhân dân luôn song hành, bổ trợ lẫn nhau trong việc hiện thực hóa các mục tiêu chiến lược thông qua giao lưu nhân dân trên nhiều lĩnh vực. Đây chính là trụ cột cốt lõi của mối quan hệ Đối tác Chiến lược Toàn diện nâng cường, được bồi đắp từ nền tảng di sản văn minh chung (Phật giáo và văn hóa Chăm), các lễ hội văn hóa, du lịch và tâm linh. Trụ cột này sẽ đóng một vai trò quan trọng trong không gian quốc gia và quốc tế thông qua nền ngoại giao Việt Nam toàn diện, hiện đại. Nó đã trở thành một công cụ không thể thiếu trong chính sách đối ngoại của cả Ấn Độ và Việt Nam, giúp xây dựng sự ủng hộ rộng rãi trên toàn thế giới, định hướng dư luận, giải quyết các xung đột và mang lại lợi ích kép trong việc thúc đẩy sự hiểu biết quốc tế sâu sắc hơn. Trong tương lai gần, các chính sách, chiến lược và sáng kiến mới trong giao lưu nhân dân sẽ đẩy nhanh tiến trình hợp tác vì một nền hòa bình và phát triển bền vững, góp phần giải quyết các xung đột trong khu vực.

TP.HCM phát huy vai trò đối ngoại nhân dân trong kết nối nguồn lực quốc tế Với 117 tổ chức phi chính phủ nước ngoài được cấp đăng ký hoạt động và hơn 302,4 tỷ đồng vốn viện trợ cam kết được phê duyệt tính đến tháng 9/2026, Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) tiếp tục phát huy vai trò của đối ngoại nhân dân trong kết nối đối tác, nguồn lực quốc tế phục vụ phát triển và an sinh xã hội.

Cần Thơ: Đổi mới đối ngoại nhân dân, huy động nguồn lực quốc tế phục vụ phát triển bền vững Với hơn 38 triệu USD viện trợ được vận động trong giai đoạn 2018-2025, Liên hiệp các tổ chức hữu nghị TP Cần Thơ đã góp phần thiết thực vào công tác an sinh xã hội, chăm lo đời sống người dân và mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế. Bước vào nhiệm kỳ 2026–2031, đơn vị xác định đổi mới phương thức hoạt động, nâng cao hiệu quả hợp tác và phát huy vai trò cầu nối giữa thành phố với bạn bè quốc tế.