Việt Nam - Thụy Điển: Tình bạn còn ở lại

Niềm tin được trao ở Uông Bí

Mùa xuân năm 2018, trong chuyến trở lại Bệnh viện Việt Nam - Thụy Điển Uông Bí (Quảng Ninh), ông Anders Öhrström, người từng làm cố vấn mua sắm vật tư y tế tại đây, tìm đến thăm bác sĩ Nguyễn Ngọc Hàm, nguyên Giám đốc bệnh viện. Hai người cùng uống trà, ôn chuyện cũ và có những trận cười sảng khoái. “Sáu tháng sau, ông qua đời. Tôi sẽ luôn nhớ những lời động viên và cách lãnh đạo sáng suốt của ông”, ông Anders kể.

Anders Öhrström thời trẻ (thứ năm từ phải sang, hàng sau cùng). (Ảnh: Đại sứ quán Thụy Điển tại Việt Nam cung cấp)

Lời động viên ấy bắt nguồn từ một cuộc họp tại Uông Bí năm 1982. Khi đó, ông Anders mới 25 tuổi, đang làm việc tại Bệnh viện Karolinska ở Stockholm, phụ trách mua sắm vật tư tiêu hao y tế. Được tuyển dụng sang Uông Bí làm cố vấn mua sắm, ông có nhiệm vụ hướng dẫn các cán bộ Việt Nam về công việc này. Là người trẻ nhất trong nhóm chuyên gia, ông gặp phải những ý kiến nghi ngờ về kinh nghiệm. “Tôi nghĩ rằng mình cần chứng minh năng lực. Tôi đã làm việc rất chăm chỉ, nhưng tình hình dường như không thay đổi”, ông nhớ lại.

Trong một cuộc họp, bác sĩ Nguyễn Ngọc Hàm, Giám đốc Bệnh viện Việt Nam - Thụy Điển Uông Bí lúc bấy giờ, đã lên tiếng: “Đừng nghi ngờ Anders. Một con đại bàng trẻ bay cao hơn một con ngỗng già”.

“Và câu nói ấy đã chấm dứt những nghi ngờ đối với tôi”, ông Anders kể. Hơn 40 năm đã trôi qua, ông vẫn nhớ lời động viên của vị giám đốc Việt Nam, người sau này được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động, Thầy thuốc Nhân dân.

Những ngày đầu tại Uông Bí không dễ dàng với một chuyên gia trẻ. Bệnh viện được trang bị thiết bị hiện đại nhưng phụ thuộc nhiều vào vật tư, phụ tùng nhập khẩu. Kho chứa hàng chục nghìn loại mặt hàng, trong khi việc vận chuyển qua cảng Hải Phòng gặp nhiều trở ngại. Các đồng nghiệp Việt Nam đón tiếp ông rất thân tình, song việc giao tiếp không phải lúc nào cũng thuận lợi. Ông học tiếng Việt, kết hợp những từ vừa biết với tiếng Anh, tiếng Pháp để trao đổi công việc. Các chuyên gia Thụy Điển còn hình thành một thứ ngôn ngữ pha trộn giữa tiếng Thụy Điển và tiếng Việt mà chỉ một số ít người Việt hiểu được.

Chuyên gia y tế Thụy Điển Eva Lindskog (thứ năm từ trái sang) cùng con gái 4 tuổi chụp ảnh với các nhân viên y tế tại Bệnh viện Nhi Trung ương, tháng 3/1981. (Ảnh: Đại sứ quán Thụy Điển tại Việt Nam cung cấp).

Cũng trong thời gian ấy, bà Elisabeth Dahlin tham gia các hoạt động hợp tác y tế tại Việt Nam. Giai đoạn 1980-1981, bên cạnh việc học tại Hà Nội, bà làm việc tại Viện Bảo vệ sức khỏe trẻ em (nay là Bệnh viện Nhi Trung ương) khi cơ sở mới chuẩn bị đi vào hoạt động. Bà đến Uông Bí trong giai đoạn 1981-1982, sau đó tiếp tục làm việc tại Việt Nam đến năm 1984. Bà trở lại Việt Nam trên cương vị Phó Đại sứ Thụy Điển giai đoạn 1997-2001.

Bà Elisabeth nhớ rõ những khó khăn khi xây dựng và đưa hai bệnh viện vào hoạt động. Thiết bị phải vận chuyển qua Hải Phòng, đường sá hư hỏng sau chiến tranh, nhiều cây cầu chưa được khôi phục. Những thiết kế theo điều kiện Bắc Âu cũng bộc lộ bất cập khi áp dụng tại Việt Nam. Chẳng hạn, các kiến trúc sư Thụy Điển thiết kế một nhà ăn lớn phục vụ nhân viên và bệnh nhân, trong khi ở Việt Nam, người nhà thường mang thức ăn đến cho người bệnh. Điện thường xuyên bị cắt khiến thang máy khó sử dụng trong cấp cứu, nhưng cầu thang bộ lại quá hẹp để vận chuyển cáng. Vì vậy, cầu thang mới phải được xây thêm bên ngoài tòa nhà. Các phòng mổ cũng phải điều chỉnh vì những ô cửa kính lớn khiến phòng quá nóng dưới ánh nắng Việt Nam.

Uông Bí đầu những năm 1980, trong ký ức bà Elisabeth, gần như là một thế giới riêng. Bệnh viện nằm trên ngọn đồi giữa những cánh đồng lúa và bãi cỏ chăn trâu. Có buổi sáng đạp xe ra chợ, bà chỉ thấy một cây bắp cải, vài củ hành và ít rau thơm. Khoảng 75 chuyên gia và gia đình người Thụy Điển sống trong khu chuyên gia cạnh bệnh viện, việc lo thực phẩm cho nhà ăn là một thử thách thường xuyên. Có lúc, các chuyên gia phải tự xẻ thịt bò, thịt lợn, dựa vào sách hướng dẫn nấu ăn để chuẩn bị bữa ăn cho mọi người.

Một kỷ niệm khó quên khác là dịp khánh thành bệnh viện. Mưa lớn suốt nhiều ngày làm con đường đất dẫn vào bệnh viện gần như biến mất trong bùn. Lãnh đạo địa phương đã điều xe ủi từ các mỏ than đến san đường. Theo lời bà Elisabeth, chỉ trong thời gian ngắn, một con đường rộng tới sáu làn xe đã xuất hiện trước bệnh viện, kịp phục vụ việc đi lại trong dịp khánh thành.

Những công trình, những người bạn

Năm 2026 đánh dấu 50 năm hợp tác y tế Việt Nam - Thụy Điển, gắn với việc khởi công Bệnh viện Việt Nam - Thụy Điển Uông Bí năm 1976. Cùng với cơ sở mới của Viện Bảo vệ sức khỏe trẻ em tại Hà Nội, đây là những công trình tiêu biểu được xây dựng với sự hỗ trợ của Thụy Điển. Hai công trình được khánh thành năm 1981.

Theo bà Elisabeth, bên cạnh việc xây dựng bệnh viện, một phần quan trọng của quá trình hợp tác là đào tạo nhân lực và hỗ trợ hệ thống y tế Việt Nam. Hàng trăm cán bộ y tế, dược sĩ, nhân viên kỹ thuật Việt Nam được đào tạo tại Thụy Điển. Các chương trình về thuốc thiết yếu, kỹ thuật y tế và chăm sóc sức khỏe ban đầu được triển khai để hỗ trợ hoạt động của bệnh viện và mạng lưới y tế cơ sở.

Một hoạt động hướng dẫn y tế có sự tham gia của chuyên gia y tế Thuỵ Điển tại Việt Nam. (Ảnh: Đại sứ quán Thụy Điển tại Việt Nam cung cấp)

Bà từng tham gia một chương trình thí điểm về chăm sóc sức khỏe ban đầu tại huyện Yên Hưng (cũ) thuộc Quảng Ninh. Cùng đồng nghiệp, bà đến các trạm y tế xã, bệnh viện huyện, gặp cán bộ y tế, người dân và lãnh đạo địa phương. Trong những chuyến công tác, bà chứng kiến có bệnh nhân phải đến viện bằng xe bò, máy kéo, trong khi nhiều người khác không có phương tiện đi lại. Chương trình hợp tác vì thế chú trọng kết nối các trạm y tế xã, bệnh viện huyện với những bệnh viện mới, đồng thời hỗ trợ việc vận chuyển người bệnh.

Điều khiến bà đặc biệt ấn tượng là những cán bộ y tế xã. “Họ đã làm được những điều thật đáng kinh ngạc trong cộng đồng, cứu sống nhiều người dù nguồn lực vô cùng hạn chế. Họ theo dõi tình hình dịch bệnh, thai kỳ và thực hiện nhiều công việc chăm sóc sức khỏe khác. Tôi thực sự ấn tượng với kiến thức chuyên môn và tinh thần tận tụy của đội ngũ cán bộ y tế ấy!”, bà kể lại.

Trong những hồi ức về hợp tác y tế, bà Elisabeth cũng không quên ngày cơ sở mới của Bệnh viện Nhi tại Hà Nội đón những bệnh nhân đầu tiên. Bà nhớ hình ảnh GS.TS, Thầy thuốc Nhân dân Nguyễn Thu Nhạn tự hào đón bệnh nhân giữa đội ngũ cán bộ Việt Nam và các chuyên gia Thụy Điển. “Đó là một ngày hết sức đặc biệt sau bao năm chuẩn bị. Tôi nghĩ tất cả chúng tôi đều cảm thấy tự hào khi nhìn thấy những nỗ lực chung cuối cùng đã trở thành hiện thực”, bà kể.

Ngoài công việc, những buổi gặp gỡ, trò chuyện với đồng nghiệp cũng để lại nhiều kỷ niệm. Bà nhớ thời kỳ mà mình gọi là “không có gì”, nhưng mọi người vẫn tìm được dịp gặp nhau, cùng tổ chức những buổi kỷ niệm. Ở Bệnh viện Nhi, hệ thống loa mới lắp thường được đem ra “kiểm tra kỹ thuật” bằng những băng cassette nhạc rock-and-roll. Khi John Lennon qua đời, bài hát Imagine được phát suốt một tuần.

Sau khi các chuyên gia Thụy Điển kết thúc nhiệm vụ tại Việt Nam, nhiều người vẫn giữ liên lạc với đồng nghiệp cũ. Bà Elisabeth kể rằng trong nhiều năm, bác sĩ Nguyễn Ngọc Hàm từng dẫn một nhóm bạn Việt Nam đến vùng Jämtland của Thụy Điển để đi săn nai sừng tấm cùng những đồng nghiệp Thụy Điển trước đây. Còn theo ông Anders, những người từng làm việc cùng nhau tại Việt Nam vẫn gặp gỡ, kể lại những câu chuyện cũ và giữ liên hệ qua mạng xã hội.

Một số hoạt động hợp tác chuyên môn cũng được duy trì. Ông Anders cho biết, sau khi hoạt động viện trợ song phương của Cơ quan Hợp tác Phát triển Quốc tế Thụy Điển (Sida) kết thúc, các hội, nhóm tại Thụy Điển vẫn tiếp tục hợp tác với Uông Bí trong các lĩnh vực chăm sóc giảm nhẹ, đái tháo đường, tăng huyết áp và quản lý bệnh viện.

Năm 2025, ông Anders trở lại Bệnh viện Nhi Trung ương, lần đầu tiên kể từ năm 1992. Được GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc bệnh viện, hướng dẫn tham quan, ông ngạc nhiên trước những thay đổi sau hơn ba thập kỷ: các tòa nhà mới, nhiều chuyên khoa và đội ngũ nhân viên đông đảo hơn. “Phát triển cần có thời gian, sự kiên nhẫn và cả lòng khiêm tốn”, ông đúc kết.

Sau khi rời Việt Nam, ông Anders còn có 15 năm công tác tại bảy quốc gia khác, phần lớn là những nước đang có hoặc vừa trải qua xung đột. Từ kinh nghiệm ấy, ông đánh giá cao những thành quả phát triển của Việt Nam, đặc biệt trân trọng những con người Việt Nam thân thiện, chăm chỉ mà ông từng làm việc cùng.

Sinh viên y khoa Trường Đại học Uppsala (Thụy Điển) thực tập tại Bệnh viện Việt Nam - Thụy Điển Uông Bí từ ngày 26/1 đến ngày 20/2/2026. (Ảnh: Đại sứ quán Thụy Điển tại Việt Nam cung cấp)

Với bà Elisabeth, một chuyến trở lại Uông Bí cách đây vài năm cũng mang đến cuộc gặp bất ngờ. Trong kỳ nghỉ cùng gia đình, bà ghé vào khu chuyên gia để tìm lại ngôi nhà mình từng sống. Khu nhà khi ấy có nhiều bác sĩ và nữ hộ sinh trẻ người Thụy Điển đang dành kỳ nghỉ để làm việc tại bệnh viện. Bà kể rằng một số người trong số họ chính là con của những chuyên gia từng sống và làm việc ở Uông Bí nhiều năm trước.

Thủ tướng: Việt Nam mãi mãi là người bạn chung thủy, đồng hành cùng Thụy Điển

Đạo diễn Thụy Điển Bo Öhlén quảng bá lịch sử và văn hóa Việt Nam