Đổi mới cách truyền thông về người khuyết tật

Tọa đàm do Hội Người khuyết tật thành phố Hà Nội phối hợp với Tổ chức Humanity & Inclusion (HI) tổ chức trong khuôn khổ Dự án “Chiến dịch thúc đẩy Hòa nhập do người khuyết tật khởi xướng” (Making Inclusion Campaign - MIC), từ nguồn viện trợ của Liên minh châu Âu.

Phát biểu khai mạc tọa đàm, ông Phạm Quang Khoát, Phó Chủ tịch Hội Người khuyết tật thành phố Hà Nội, Quản lý dự án MIC, đặt ra những câu hỏi: Một người sử dụng xe lăn tốt nghiệp đại học có nhất thiết phải được gọi là một “kỳ tích”? Một phụ nữ khuyết tật có công việc tốt, xây dựng gia đình và sống hạnh phúc có phải là một “câu chuyện cổ tích”?

Theo ông, những cách gọi như vậy phần lớn không xuất phát từ ý định làm tổn thương nhân vật, tuy nhiên, vấn đề nằm ở góc nhìn mà người làm truyền thông lựa chọn. Nếu mọi câu chuyện về người khuyết tật đều được đặt trong khuôn khổ “vượt lên số phận”, “kỳ diệu”, “phi thường” hoặc gắn với sự thương cảm, công chúng rất dễ nhìn họ trước hết qua khuyết tật, thay vì như những công dân có năng lực, quyền lựa chọn và khả năng đóng góp cho xã hội.

Ông Phạm Quang Khoát, Phó Chủ tịch Hội Người khuyết tật thành phố Hà Nội, Quản lý dự án MIC. (Ảnh: Mai Anh)

Bởi vậy, “ngôn từ và góc máy” không đơn thuần là câu chuyện về kỹ thuật tác nghiệp mà trước hết là cách nhìn con người. Thay vì chỉ nhìn khuyết tật như tình trạng của một cá nhân, cần xem xét những rào cản xuất hiện trong quan hệ giữa con người với môi trường sống.

Một người sử dụng xe lăn có thể gặp khó khăn không chỉ bởi tình trạng vận động mà còn bởi cầu thang không có đường dốc, phương tiện công cộng chưa bảo đảm khả năng tiếp cận hay không gian làm việc chưa phù hợp. Người khiếm thị có thể khó tiếp nhận thông tin nếu website không tương thích với phần mềm đọc màn hình. Người khiếm thính có thể gặp trở ngại khi tham gia một sự kiện nếu chương trình không có ngôn ngữ ký hiệu hoặc hình thức truyền tải thông tin phù hợp.

Từ cách tiếp cận này, câu hỏi của báo chí cũng cần thay đổi. Bên cạnh việc tìm hiểu nhân vật khuyết tật gì, người làm báo cần đặt câu hỏi về những rào cản nào đang khiến họ chưa thể tham gia bình đẳng vào đời sống xã hội. Bà Nguyễn Thục Hạnh, nguyên Tổng Biên tập Báo Phụ nữ Việt Nam, chỉ ra một số khuôn mẫu vẫn thường xuất hiện khi báo chí viết về người khuyết tật như đặt tình trạng khuyết tật lên trước con người; quá nhấn mạnh bi kịch; lạm dụng mô típ “vượt lên số phận”; đồng nhất người khuyết tật với đối tượng từ thiện; chỉ phỏng vấn người chăm sóc mà thiếu tiếng nói trực tiếp của nhân vật...

Ở chiều ngược lại, việc biến người khuyết tật thành những “siêu anh hùng”, “người phi thường” hay “thiên thần nghị lực” cũng là cách thể hiện cần được cân nhắc. Khi đó, cuộc sống của người khuyết tật có nguy cơ trở thành chất liệu chủ yếu để truyền cảm hứng cho người không khuyết tật, trong khi quyền, nhu cầu, năng lực và đời sống của chính họ chưa được phản ánh đầy đủ.

Diễn giả chia sẻ tại tọa đàm. (Ảnh: Mai Anh)

Một hạn chế khác được chỉ ra là nhiều câu chuyện về người khuyết tật mới dừng lại ở cảm xúc mà thiếu dữ liệu, phân tích chính sách và tiếng nói chuyên gia. Báo chí có thể kể rất kỹ hoàn cảnh của một cá nhân nhưng chưa trả lời những câu hỏi rộng hơn: Vì sao rào cản tồn tại? Bao nhiêu người đang chịu tác động? Pháp luật quy định ra sao? Chính sách được thực hiện đến đâu và giải pháp nào có thể tạo ra thay đổi?

Nếu ngôn từ góp phần định hình cách công chúng nghĩ về nhân vật thì hình ảnh cũng có sức mạnh tương tự. Theo các chuyên gia tại tọa đàm, cùng một nhân vật sử dụng xe lăn nhưng cách lựa chọn khuôn hình có thể tạo nên những cách cảm nhận khác nhau. Nếu máy ảnh chỉ tập trung vào đôi chân, chiếc xe lăn hoặc lựa chọn góc chụp khiến nhân vật trở nên yếu thế, người xem dễ chú ý trước hết đến khuyết tật. Ngược lại, khi nhân vật xuất hiện trong quá trình làm việc, học tập, điều hành một cuộc họp, chơi thể thao, chăm sóc gia đình hay tham gia hoạt động cộng đồng, bức ảnh có thể phản ánh đầy đủ hơn vai trò, năng lực và đời sống của họ.

Yêu cầu về khả năng tiếp cận càng trở nên quan trọng trong môi trường truyền thông đa phương tiện. Với video, bên cạnh hình ảnh còn có phụ đề, ngôn ngữ ký hiệu, âm thanh và cách mô tả những thông tin mà người xem không thể nhìn thấy. Mục tiêu không chỉ là tạo ra một sản phẩm “nói về người khuyết tật”, mà còn phải bảo đảm chính người khuyết tật có thể tiếp cận sản phẩm đó.

Trước khi bấm nút “đăng”, người làm báo được khuyến nghị rà soát từ ngôn từ, thuật ngữ, tiếng nói của nhân vật đến khả năng tiếp cận của sản phẩm; đồng thời cân nhắc liệu góc nhìn có vô tình củng cố định kiến, việc sử dụng hình ảnh đã có sự đồng ý của nhân vật hay chưa và nội dung được công bố có thể tác động như thế nào tới họ.

Phóng viên thực hành tác nghiệp phỏng vấn người khiếm thính. (Ảnh: Mai Anh)

Một thông điệp xuyên suốt chương trình là cần đưa người khuyết tật ra khỏi “khung” của những bài báo chỉ xuất hiện vào Ngày Người khuyết tật Việt Nam, Ngày Quốc tế Người khuyết tật, các chương trình trao quà hay những câu chuyện vượt khó. Người khuyết tật còn là người lao động, người tiêu dùng, doanh nhân, nghệ sĩ, sinh viên, giáo viên, cha mẹ, cử tri và những công dân tham gia vào mọi lĩnh vực của đời sống. Câu chuyện của họ vì thế cũng cần hiện diện một cách tự nhiên trong các dòng chảy kinh tế, văn hóa, giáo dục, việc làm, công nghệ và đời sống xã hội.

Chuyển từ cách tiếp cận dựa trên lòng trắc ẩn sang cách tiếp cận dựa trên quyền không có nghĩa là loại bỏ cảm xúc khỏi báo chí. Điều quan trọng là đặt cảm xúc đúng chỗ, không để sự thương cảm lấn át sự thật, năng lực và tiếng nói của nhân vật. Bởi mỗi từ ngữ, câu hỏi phỏng vấn hay khuôn hình đều có thể góp phần dựng lên một rào cản hoặc mở ra một cánh cửa. Với người làm truyền thông, lựa chọn cách kể vì thế cũng là lựa chọn cách để mỗi người được nhìn thấy, được lắng nghe và được hiện diện bình đẳng trong đời sống xã hội.