Từ vùng nguyên liệu đến chuỗi giá trị nông sản Điện Biên

Không để nông sản chỉ rời nương dưới dạng thô

Tại cơ sở sản xuất, chế biến cà phê Arabica Hà Chung Mường Ảng, những mẻ cà phê sau thu hoạch không được bán ngay dưới dạng quả hoặc nguyên liệu thô. Sản phẩm trải qua các công đoạn sơ chế, phân loại, lên men, sấy và rang xay trong một quy trình khép kín trước khi đưa ra thị trường.

Chị Bùi Thị Việt Hà, chủ cơ sở, cho biết sau hơn 10 năm hoạt động, đơn vị tiêu thụ khoảng 7-10 tấn cà phê trấu mỗi năm. Sản phẩm của cơ sở đã được công nhận OCOP 4 sao. Theo ghi nhận thực tế, máy móc giúp kiểm soát quy trình, nhưng yếu tố quyết định vẫn bắt đầu từ vườn cây: nguyên liệu phải được thu hái, phân loại và xử lý đúng yêu cầu thì sản phẩm cuối cùng mới giữ được chất lượng đồng đều.

Câu chuyện tương tự đang diễn ra tại HTX Dịch vụ mắc ca Quài Nưa, xã Tuần Giáo. Hệ thống tưới nhỏ giọt được đưa vào vườn; độ ẩm đất, lượng nước tưới, việc cắt tỉa và phòng trừ sâu bệnh được theo dõi theo quy trình kỹ thuật. Sau thu hoạch, hạt được sấy, tách vỏ, phân loại, đóng gói ngay tại cơ sở và gắn mã QR để truy xuất nguồn gốc.

Trong những năm gần đây số hộ có thu nhập hàng trăm triệu đồng từ cây cà phê không còn là chuyện hiếm ở Điện Biên. (Ảnh: Duy Linh)

Hai mô hình cho thấy khoảng cách giữa sản xuất nông nghiệp và kinh tế nông nghiệp nằm ở giá trị được giữ lại sau thu hoạch. Nếu chỉ bán quả tươi hoặc hạt thô, người trồng chịu nhiều rủi ro về giá. Khi có chế biến, tiêu chuẩn chất lượng và thương hiệu, nguyên liệu có cơ hội bước vào phân khúc cao hơn.

Nghị quyết số 11-NQ/TU đặt mục tiêu đến năm 2030 xây dựng mới 5 nhà máy chế biến mắc ca, cà phê và hoa quả; có 2 sản phẩm nông sản được công nhận thương hiệu quốc gia và 2 sản phẩm xuất khẩu. Cùng với đó là yêu cầu phát triển 1.000 hợp tác xã, tổ hợp tác trong lĩnh vực nông nghiệp và thành lập mới 200 doanh nghiệp nông nghiệp.

Tỉnh không chỉ mở rộng vùng trồng, mà muốn hình thành hệ sinh thái sản xuất - chế biến - tiêu thụ. Hợp tác xã tập hợp nông dân và chuẩn hóa nguyên liệu; doanh nghiệp tổ chức chế biến, xây dựng thị trường; cơ quan quản lý chịu trách nhiệm về quy hoạch và hạ tầng.

Mở rộng diện tích phải đi cùng thị trường

Thách thức lớn nhất nằm ở tốc độ phát triển vùng nguyên liệu. Riêng mục tiêu đến năm 2030 là 40.000ha mắc ca và hơn 20.000ha cà phê đã đòi hỏi lượng giống lớn, vốn đầu tư dài hạn, hạ tầng giao thông, nước tưới và năng lực chế biến tương ứng. Nếu một mắt xích phát triển chậm hơn vùng trồng, rủi ro sẽ dồn về phía nông dân.

PGS.TS Lê Quốc Doanh, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Chủ tịch Hội Làm vườn Việt Nam, đánh giá mục tiêu phát triển khoảng 40.000ha mắc ca của Điện Biên đến năm 2030 phù hợp định hướng của Chính phủ. Tuy nhiên, mở rộng diện tích phải gắn với quy hoạch khoa học, giống phù hợp, liên kết sản xuất - chế biến - tiêu thụ và kiểm soát chất lượng; tránh phát triển ồ ạt rồi bị động đầu ra.

Những diện tích cây mắc ca trồng 3 năm nay đã bắt đầu kép tán và được người dân nông chăm sóc đúng quy trình kỹ thuật. (Ảnh: Duy Linh)

Chuyển đổi số được Điện Biên lựa chọn làm công cụ quản lý vùng trồng. Tỉnh đặt mục tiêu 50.000ha được xây dựng cơ sở dữ liệu và quản lý bằng công nghệ số, trong đó 300ha ứng dụng công nghệ cao theo hướng nông nghiệp thông minh. Dữ liệu vùng trồng, nhật ký điện tử, bản đồ GIS, cảm biến IoT và truy xuất nguồn gốc được xác định là những nền tảng phục vụ quản lý chất lượng.

Theo báo cáo của tỉnh, nền tảng Agriapp đã tích hợp 129 quy trình kỹ thuật, trong đó có tài liệu chuyên sâu cho cà phê, mắc ca, dứa và chanh leo; được triển khai tại 45 xã, phường, ghi nhận hơn 1.000 lượt tương tác và 2.013 người dùng. Dù mới là bước khởi đầu, nền tảng này có thể giúp hướng dẫn kỹ thuật đến cơ sở và tạo dữ liệu phục vụ quản lý vùng nguyên liệu.

Công nghệ, tuy nhiên, không thay thế được hợp đồng liên kết và trách nhiệm giữa các bên. Người dân cần biết ai cung cấp giống, ai hướng dẫn kỹ thuật, tiêu chuẩn thu mua là gì và sản phẩm sẽ được tiêu thụ ở đâu. Doanh nghiệp muốn có nguyên liệu ổn định cũng phải tham gia từ đầu, thay vì chỉ xuất hiện vào vụ thu hoạch.

Với dứa và các loại cây ăn quả, yêu cầu chế biến càng cấp thiết do thời gian bảo quản ngắn và giá dễ biến động khi sản lượng tăng nhanh. Định hướng xây dựng nhà máy chế biến hoa quả tại Quài Tở, Mường Nhà và Nà Sang vì thế phải được triển khai đồng bộ với vùng trồng, kho bảo quản, giao thông nội đồng và tiêu chuẩn nguyên liệu.

Chính quyền các xã đã huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc với quyết tâm tạo vùng nguyên liệu lâu dài. (Ảnh: Duy Linh)

Con đường từ nương đồi đến thị trường của nông sản Điện Biên sẽ không chỉ được đo bằng số hecta trồng mới. Thước đo quan trọng hơn là tỷ lệ sản phẩm được chế biến, số hợp đồng liên kết bền vững, thu nhập thực tế của người trồng và khả năng đứng vững của thương hiệu trên thị trường. Khi vùng nguyên liệu lớn lên cùng chuỗi giá trị, cuộc tái cơ cấu mới tạo ra sinh kế lâu dài thay vì một phong trào ngắn hạn./.

Kiều bào Australia xây điểm trường hơn 1,1 tỷ đồng cho trẻ em vùng cao Điện Biên Cộng đồng kiều bào Việt Nam đang học tập, sinh sống tại Melbourne (Australia) đã vận động xây dựng điểm trường Huổi Máu, xã Chiềng Sinh, tỉnh Điện Biên với tổng kinh phí khoảng 1 tỷ đồng. Công trình góp phần cải thiện điều kiện học tập cho trẻ em vùng khó, lan tỏa hoạt động ngoại giao nhân dân giữa Việt Nam và Australia.

Điện Biên mở cuộc chuyển đổi lớn trên những triền đất dốc Từ những nương ngô, sắn hiệu quả thấp, Điện Biên đặt mục tiêu hình thành vùng cà phê, mắc ca quy mô lớn, mở cuộc chuyển đổi tư duy sản xuất ở miền núi.