Nguồn lực quốc tế đồng hành cùng Việt Nam trong phòng, chống HIV/AIDS

Hàng trăm triệu USD củng cố “lá chắn” phòng, chống HIV/AIDS

Theo Cục Phòng, chống HIV/AIDS (Bộ Y tế), tính đến cuối năm 2024, Việt Nam có khoảng 260.000 người đang sống chung với HIV, trong đó hơn 188.000 người đang được điều trị ARV - mức bao phủ điều trị cao nhất từ trước đến nay. Phía sau những con số này là hàng chục năm hợp tác giữa Chính phủ Việt Nam và các đối tác quốc tế, với hàng trăm triệu USD được đầu tư cho cơ sở điều trị, chuỗi cung ứng thuốc, đào tạo nhân lực và đổi mới các mô hình dự phòng HIV/AIDS.

Việt Nam bắt đầu tiếp nhận hỗ trợ từ Quỹ Toàn cầu phòng, chống AIDS, Lao và Sốt rét (GF) từ năm 2003, thời điểm hệ thống điều trị HIV/AIDS tại Việt Nam còn thiếu cả thuốc ARV lẫn nhân lực chuyên môn. Tính đến năm 2023, Quỹ đã hỗ trợ không hoàn lại cho Việt Nam khoảng 256 triệu USD riêng trong lĩnh vực HIV/AIDS. Nguồn lực này được sử dụng cho nhiều hoạt động như mua sắm thuốc ARV, mở rộng xét nghiệm HIV, triển khai điều trị dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP), nâng cao năng lực giám sát dịch và hỗ trợ hệ thống y tế cơ sở tại nhiều địa phương.

Trong giai đoạn 2024-2026, Quỹ tiếp tục cam kết khoảng 130 triệu USD hỗ trợ Việt Nam phòng, chống HIV/AIDS, lao và sốt rét, đồng thời tăng cường năng lực hệ thống y tế. Đáng chú ý, cơ cấu hỗ trợ hiện đang chuyển dần từ cung ứng trực tiếp sang tăng cường năng lực hệ thống, phản ánh định hướng giúp Việt Nam từng bước tự chủ hơn trong công tác phòng, chống dịch.

Quỹ Toàn cầu phòng, chống AIDS, Lao và Sốt rét nhận bằng khen của Bộ Y tế vì đã có nhiều đóng góp cho sự nghiệp phát triển y tế Việt Nam năm 2023. (Ảnh: Báo Sức khỏe và Đời sống)

Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID) thông qua chương trình PEPFAR cũng là đối tác quan trọng của Việt Nam trong công tác phòng, chống HIV/AIDS. Bắt đầu triển khai từ năm 2004, PEPFAR tập trung vào xét nghiệm HIV, điều trị ARV, mở rộng dịch vụ PrEP, đào tạo nhân lực y tế và nâng cao năng lực hệ thống điều trị.

Riêng trong giai đoạn 2014-2024, USAID triển khai 16 dự án y tế tại Việt Nam với tổng kinh phí khoảng 90 triệu USD. Tính đến đầu năm 2025, cả nước có 210 cơ sở y tế cung cấp dịch vụ PrEP với gần 45.000 người sử dụng, trong đó hơn 31.600 người tại 92 cơ sở ở 11 tỉnh, thành phố được PEPFAR hỗ trợ trực tiếp. PrEP hiện được đánh giá là một trong những công cụ hiệu quả nhất trong dự phòng HIV/AIDS. Việc mở rộng dịch vụ PrEP được xem là bước đi quan trọng nhằm giảm nguy cơ lây nhiễm HIV trong cộng đồng và tiến tới mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030.

Trong khi đó, tổ chức Family Health International (FHI) lựa chọn hướng tiếp cận thiên về hỗ trợ kỹ thuật và xây dựng năng lực hệ thống. Hợp tác với Bộ Y tế Việt Nam từ năm 1998, FHI hiện hoạt động tại khoảng 40 tỉnh, thành phố, tập trung vào xây dựng mô hình can thiệp, nghiên cứu dịch tễ, theo dõi và đánh giá chương trình, đồng thời đào tạo nhân lực y tế. Đây là những hỗ trợ có tác động dài hạn bởi không chỉ giải quyết nhu cầu trước mắt mà còn giúp hệ thống y tế Việt Nam nâng cao năng lực quản lý và vận hành sau khi các nguồn viện trợ quốc tế dần thu hẹp.

Đồng hành với cộng đồng yếu thế

Bên cạnh các chương trình hỗ trợ quy mô lớn, nhiều tổ chức phi chính phủ quốc tế lựa chọn cách tiếp cận trực tiếp tới cộng đồng, đồng hành cùng người bệnh HIV/AIDS và hệ thống y tế cơ sở.

AIDS Healthcare Foundation (AHF) là một trong những tổ chức triển khai mô hình hỗ trợ trực tiếp người bệnh HIV/AIDS tại cộng đồng. Hoạt động tại Việt Nam từ năm 2007 đến nay, gần 40.000 bệnh nhân HIV/AIDS tại Việt Nam đang thụ hưởng các dịch vụ do AHF hỗ trợ. AHF hiện hỗ trợ điều trị cho khoảng 800 bệnh nhân tại Hải Phòng và hơn 3.000 bệnh nhân tại quận 11 (TP. Hồ Chí Minh).

Không chỉ hỗ trợ thuốc ARV, AHF còn triển khai các hoạt động tư vấn, xét nghiệm HIV và chương trình giảm kỳ thị trong cộng đồng. Điều này có ý nghĩa quan trọng trong khuyến khích người có nguy cơ chủ động xét nghiệm và duy trì điều trị lâu dài.

Phòng khám chuyên khoa HIV/AIDS thuộc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật Đồng Nai là một trong những cơ sở có sự hỗ trợ của tổ chức AHF trong công tác điều trị, tư vấn và chăm sóc người nhiễm HIV/AIDS tại cộng đồng. (Ảnh: AHF Việt Nam)

Trong khi đó, Vietnam Health Improvement Project (VNHIP) tập trung hỗ trợ các nhóm dễ bị tổn thương như trẻ em sống chung với HIV, người dân tộc thiểu số và người khuyết tật tại khu vực miền Trung. Thông qua dự án “HIV Care Saves Lives” triển khai từ năm 2008, VNHIP đã hỗ trợ hơn 120 trẻ em nhiễm hoặc bị ảnh hưởng bởi HIV thông qua các hoạt động chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ dinh dưỡng và giáo dục cộng đồng.

Theo đánh giá của nhiều chuyên gia, những nhóm ở vùng sâu, vùng xa hoặc chịu nhiều kỳ thị xã hội thường là đối tượng khó tiếp cận các dịch vụ phòng, chống HIV/AIDS nhất nhưng lại có nguy cơ lây nhiễm cao hơn. Vì vậy, các mô hình hỗ trợ trực tiếp tại cộng đồng được xem là “cánh tay nối dài” giúp hệ thống y tế tiếp cận hiệu quả hơn với các nhóm yếu thế.

Hai thập niên hợp tác với cộng đồng quốc tế không chỉ mang lại nguồn viện trợ tài chính cho Việt Nam, mà còn góp phần xây dựng hệ thống giám sát dịch tễ, đào tạo đội ngũ nhân lực y tế và hình thành nhiều mô hình can thiệp hiệu quả trong phòng, chống HIV/AIDS. Tuy nhiên, trong bối cảnh nguồn viện trợ quốc tế đang có xu hướng thu hẹp, bài toán tự chủ tài chính và duy trì hệ thống hỗ trợ đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với công tác phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam. Theo các chuyên gia, để giữ vững thành quả chống dịch, Việt Nam cần tiếp tục mở rộng độ bao phủ bảo hiểm y tế đối với người nhiễm HIV, tăng đầu tư từ ngân sách trong nước và phát huy vai trò của các tổ chức xã hội trong tiếp cận cộng đồng.

Đổi mới cách tiếp cận phòng, chống HIV/AIDS Xét nghiệm HIV tại cộng đồng, điều trị dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP), cấp thuốc Methadone nhiều ngày hay sự tham gia của các nhóm cộng đồng đang giúp công tác phòng, chống HIV/AIDS tiếp cận sát hơn với người có nguy cơ và người bệnh. Từ thực tế tại nhiều địa phương, ngành y tế đang từng bước điều chỉnh cách triển khai theo hướng linh hoạt, giảm rào cản tiếp cận dịch vụ và duy trì điều trị lâu dài.

"Cánh tay nối dài" trong phòng, chống HIV/AIDS Tư vấn qua mạng xã hội, hỗ trợ xét nghiệm HIV tại cộng đồng, kết nối điều trị ARV hay đưa người bỏ điều trị quay trở lại cơ sở y tế… là những công việc đang được nhiều tổ chức dựa vào cộng đồng (CBO) thực hiện tại các địa phương. Trong bối cảnh HIV/AIDS ngày càng khó tiếp cận theo cách truyền thống, các nhóm cộng đồng đang trở thành lực lượng hỗ trợ quan trọng cho hệ thống phòng, chống HIV/AIDS từ cơ sở.