Đổi mới cách tiếp cận phòng, chống HIV/AIDS

Đưa dịch vụ đến gần hơn với người cần hỗ trợ

Ở nhiều xã vùng cao của tỉnh Điện Biên, có thời điểm người điều trị Methadone phải đi hàng chục cây số đường đồi núi mỗi ngày để đến cơ sở cấp phát thuốc. Đường đi lại xa xôi khiến việc duy trì điều trị háng ngày trở thành áp lực không nhỏ đối với nhiều bệnh nhân HIV/AIDS.

Đặc thù địa bàn miền núi, dân cư phân tán cũng là một trong những lý do ngành y tế triển khai rồi tiếp tục duy trì mô hình cấp thuốc Methadone nhiều ngày tại Điện Biên. Theo Cục Phòng, chống HIV/AIDS (nay là Cục Phòng bệnh, Bộ Y tế), việc giảm số lần phải đến cơ sở điều trị giúp người bệnh thuận lợi hơn trong duy trì điều trị, nhất là ở khu vực vùng sâu, vùng xa.

Từ những khó khăn thực tế đó, công tác phòng, chống HIV/AIDS hiện nay đã có nhiều thay đổi so với trước đây. Nếu giai đoạn đầu chủ yếu tập trung vào tuyên truyền và điều trị tại cơ sở y tế thì nay nhiều hoạt động được triển khai theo hướng tiếp cận trực tiếp nhóm có nguy cơ, giảm tâm lý e ngại và giữ người bệnh ở lại với điều trị lâu dài.

Tư vấn xét nghiệm HIV tại Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Điện Biên. (Ảnh: Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Điện Biên)

Theo Bộ Y tế, mỗi năm Việt Nam thực hiện tư vấn, xét nghiệm HIV cho khoảng 3,4-3,5 triệu lượt người, phát hiện khoảng 13.000 trường hợp nhiễm HIV. Hơn 96% người điều trị ARV có tải lượng virus dưới ngưỡng ức chế. Chương trình PrEP hiện đã tiếp cận hơn 129.000 người có nguy cơ cao trong bối cảnh HIV/AIDS không còn tập trung chủ yếu ở một vài nhóm như trước mà có xu hướng xuất hiện ở nhiều nhóm nguy cơ khác nhau, đặc biệt là người trẻ, nam quan hệ tình dục đồng giới, người sử dụng ma túy và bạn tình của người nhiễm HIV.

Hiện nay, nhiều địa phương đã mở rộng hoạt động xét nghiệm HIV tại cộng đồng. Thay vì chờ người dân đến cơ sở y tế, nhiều địa phương và tổ chức cộng đồng đã triển khai tư vấn trực tuyến, xét nghiệm lưu động, hỗ trợ tự xét nghiệm HIV hoặc kết nối qua các nhóm đồng đẳng. Cách làm này giúp giảm tâm lý ngại tiếp cận dịch vụ, đặc biệt với những người lo ngại bị kỳ thị hoặc lộ thông tin cá nhân.

Cùng với xét nghiệm cộng đồng, PrEP cũng đang được mở rộng tại nhiều địa phương. Theo cơ quan chuyên môn của Bộ Y tế, nếu sử dụng đúng hướng dẫn, PrEP có thể giảm nguy cơ lây nhiễm HIV qua đường tình dục tới 96-99%. PrEP giúp người có nguy cơ cao chủ động hơn trong phòng bệnh, thay vì chỉ tìm đến cơ sở y tế sau khi đã có nguy cơ phơi nhiễm.

Một số mô hình tư vấn và hỗ trợ PrEP từ xa qua nền tảng số cũng đang được duy trì, góp phần mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ đối với người trẻ hoặc người ở khu vực chưa có điều kiện tiếp cận trực tiếp.

Điều trị HIV hiện nay cũng được nhìn nhận theo hướng khác so với trước đây. Theo ngành y tế, người nhiễm HIV điều trị ARV tốt và có tải lượng virus dưới ngưỡng ức chế gần như không lây truyền HIV qua đường tình dục. Thông điệp “K=K” (Không phát hiện = Không lây truyền) đang góp phần giảm kỳ thị và khuyến khích điều trị sớm.

Linh hoạt hơn với địa bàn miền núi

Tại các tỉnh miền núi như Điện Biên, việc duy trì điều trị liên tục vẫn là một trong những khó khăn lớn của công tác phòng, chống HIV/AIDS.

Theo báo cáo của ngành y tế từ năm 2023, HIV/AIDS xuất hiện tại hầu hết huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Điện Biên. Nhiều xã vùng cao cách xa trung tâm khiến người bệnh gặp khó khăn trong việc đi lại và duy trì điều trị lâu dài.

Trong bối cảnh đó, mô hình cấp thuốc Methadone nhiều ngày tiếp tục được áp dụng nhằm giảm áp lực đi lại cho người bệnh. Bộ Y tế cho biết, việc cho người bệnh mang thuốc về sử dụng giúp giảm thời gian di chuyển, giảm chi phí điều trị và tăng khả năng tuân thủ điều trị.

Với nhiều người bệnh ở vùng cao, việc phải đến cơ sở điều trị hằng ngày từng là nguyên nhân dẫn tới bỏ điều trị giữa chừng hoặc khó duy trì việc làm ổn định.

Các tổ chức cộng đồng cũng tham gia ngày càng nhiều vào công tác phòng, chống HIV/AIDS. Tại nhiều địa phương, các nhóm cộng đồng hỗ trợ kết nối xét nghiệm, tư vấn điều trị và theo dõi người bệnh sau điều trị.

Theo các chuyên gia y tế, đây là lực lượng có lợi thế trong tiếp cận nhóm nguy cơ nhờ sự gần gũi và hiểu đặc điểm cộng đồng.

Tại Điện Biên, mô hình huy động các tổ chức xã hội tham gia cung cấp dịch vụ phòng, chống HIV/AIDS từng được triển khai thí điểm. Cách làm này cho thấy xu hướng tăng sự tham gia của cộng đồng trong hoạt động phòng, chống HIV/AIDS, thay vì chỉ dựa vào hệ thống y tế công lập.

Từ thực tế tại nhiều địa phương có thể thấy, những thay đổi trong công tác phòng, chống HIV/AIDS hiện nay chủ yếu tập trung vào việc giảm rào cản tiếp cận dịch vụ, duy trì điều trị ổn định và hỗ trợ người bệnh thuận lợi hơn trong sinh hoạt hằng ngày. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu chấm dứt dịch AIDS vào năm 2030, việc triển khai phù hợp với đặc thù từng địa bàn sẽ quyết định hiệu quả của công tác phòng, chống HIV/AIDS trong giai đoạn tới.

Cần ngăn ngừa hành vi bạo lực và hỗ trợ sinh kế đối với phụ nữ sống chung với HIV/AIDS

Ghi nhận đóng góp của bà Kimberly Elizabeth Green cho chương trình phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam