"Cánh tay nối dài" trong phòng, chống HIV/AIDS

Những người đi tìm và kết nối bệnh nhân HIV

Từ khi làm tiếp cận viên cộng đồng rồi trở thành trưởng nhóm CBO Hạt Giống tại Bình Dương trước đây (nay thuộc TP.HCM sau sáp nhập), anh Nguyễn Văn Thanh đã quen với những cuộc gọi lúc đêm muộn. Đó thường là thời điểm nhiều người có nguy cơ cao nhiễm HIV, đặc biệt là nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM), bắt đầu chia sẻ nỗi lo sau những hành vi không an toàn.

CBO Hạt Giống tiếp cận khách hàng qua mạng xã hội, các ứng dụng như Blued, Facebook, Zalo, TikTok; đồng thời hỗ trợ tư vấn, kết nối xét nghiệm HIV, điều trị ARV và sử dụng thuốc điều trị dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP). Trao đổi với báo chí, anh Thanh cho biết, trung bình mỗi tháng nhóm phát hiện khoảng 6 ca dương tính với HIV và chuyển gửi khoảng 10 trường hợp sử dụng PrEP.

Anh Nguyễn Cao Thanh, Trưởng Nhóm CBO Hạt giống. (Ảnh: TTXVN)

Không gian hoạt động của các nhóm cộng đồng hiện nay cũng khác trước. Thay vì chờ người có nguy cơ tìm đến cơ sở y tế, nhiều tiếp cận viên phải "đi tìm" khách hàng trên mạng xã hội, ứng dụng hẹn hò hoặc các nhóm kín - nơi nhiều người trẻ, lao động nhập cư hay MSM thường kết nối với nhau.

Dự án "Bước ra ánh sáng" do nhóm CBO Hạt Giống triển khai từ năm 2022 đã tổ chức nhiều hoạt động truyền thông cho sinh viên và người trẻ tại TP.HCM. Sau các buổi truyền thông, nhiều người chủ động tìm hiểu về PrEP, xét nghiệm HIV và điều trị dự phòng.

Nhiều người chỉ tìm đến hỗ trợ khi đã rơi vào trạng thái căng thẳng kéo dài hoặc bắt đầu xuất hiện dấu hiệu sức khỏe bất thường. Theo các nhóm cộng đồng, điều khó nhất hiện nay không hẳn là thiếu dịch vụ y tế, mà là khiến người có nguy cơ vượt qua tâm lý sợ bị đánh giá để đi xét nghiệm hoặc điều trị.

Thống kê của Bộ Y tế cho thấy, riêng năm 2024 cả nước phát hiện hơn 13.300 trường hợp nhiễm HIV mới. HIV/AIDS hiện không còn tập trung chủ yếu ở một vài nhóm như giai đoạn đầu mà xuất hiện nhiều hơn trong các nhóm kín, nhóm khó tiếp cận hoặc hoạt động chủ yếu trên không gian mạng.

Điều đó khiến cách tiếp cận bằng truyền thông đại trà hoặc chờ người dân tự đến cơ sở y tế ngày càng khó đạt hiệu quả như trước. Trong khi đó, các nhóm cộng đồng lại có lợi thế về sự gần gũi, khả năng bảo mật thông tin và hiểu tâm lý của nhóm nguy cơ.

Nhiều công việc vốn được xem là của hệ thống y tế hiện cũng đang có thêm sự tham gia của lực lượng này: tư vấn xét nghiệm HIV, kết nối điều trị ARV, hỗ trợ sử dụng PrEP, tìm người bỏ điều trị để vận động quay lại cơ sở y tế hoặc hỗ trợ can thiệp giảm hại.

Theo ước tính của Cục Phòng bệnh, các tổ chức cộng đồng có thể đóng góp từ 25-50% đối với một số dịch vụ phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam.

Mua sắm dịch vụ phòng, chống HIV/AIDS từ các tổ chức xã hội

Tại Điện Biên, vai trò của các nhóm cộng đồng được thể hiện rõ qua mô hình thí điểm mua sắm dịch vụ phòng, chống HIV/AIDS do tổ chức xã hội cung cấp.

Theo Cục Phòng bệnh, Điện Biên là một trong 9 tỉnh tham gia đề án thí điểm mua sắm các dịch vụ phòng, chống HIV/AIDS với các tổ chức xã hội từ tháng 6/2022 đến tháng 11/2023. Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Điện Biên (CDC Điện Biên) đã ký hợp đồng với ba nhóm CBO gồm Hoa Ban Trắng, Hướng Dương và Bình Minh để triển khai cung cấp dịch vụ phòng chống HIV/AIDS trên địa bàn toàn tỉnh.

Tư vấn điều trị HIV cho bệnh nhân. (Ảnh: KT)

Các nhóm này tham gia tiếp cận cộng đồng, truyền thông, tư vấn xét nghiệm HIV tại cộng đồng; cấp phát vật phẩm can thiệp giảm hại như bơm kim tiêm sạch, bao cao su, chất bôi trơn; chuyển người có nhu cầu tiếp cận điều trị Methadone, xét nghiệm khẳng định HIV và điều trị ARV. Nhóm đối tượng được tiếp cận gồm người nghiện chích ma túy, phụ nữ bán dâm, nam quan hệ tình dục đồng giới và bạn tình của người nhiễm HIV hoặc người nghiện chích ma túy.

Theo báo cáo tại hội thảo tổng kết đề án, đến tháng 11/2023, Điện Biên ghi nhận lũy tích 7.775 người nhiễm HIV, trong đó 3.399 người còn sống; 121/129 xã, phường, thị trấn có người nhiễm HIV/AIDS. Đây cũng là tỉnh trọng điểm về ma túy và HIV/AIDS.

Trước đây, phần lớn nhóm cộng đồng hoạt động dựa vào các dự án tài trợ ngắn hạn. Khi dự án kết thúc, nhiều nhóm phải tự xoay xở để duy trì nhân lực và hoạt động hỗ trợ tại địa bàn. Việc triển khai thí điểm mua sắm dịch vụ phòng, chống HIV/AIDS do các tổ chức xã hội cung cấp cho thấy cách tiếp cận đang dần thay đổi: cộng đồng không còn đứng ngoài mạng lưới hỗ trợ mà bắt đầu tham gia trực tiếp vào quá trình cung cấp dịch vụ tại cơ sở.

Trong bối cảnh nhiều nguồn viện trợ quốc tế cho HIV/AIDS đang thu hẹp, việc huy động thêm nguồn lực cộng đồng là hướng đi cần thiết để giảm áp lực cho y tế cơ sở và mở rộng khả năng tiếp cận nhóm nguy cơ.

Tuy nhiên, quá trình triển khai cũng cho thấy không ít khó khăn. Theo báo cáo của CDC Điện Biên, nhiều nhóm cộng đồng chưa có tư cách pháp nhân, năng lực quản lý còn hạn chế, chưa có nguồn thu thường xuyên để duy trì hoạt động; việc tiếp cận đối tượng và khai thác thông tin khách hàng cũng gặp nhiều trở ngại.

Các chuyên gia cho rằng, để các nhóm cộng đồng phát huy vai trò lâu dài, cần có cơ chế tài chính ổn định hơn cho các hoạt động đã chứng minh hiệu quả như tiếp cận nhóm nguy cơ, tư vấn xét nghiệm HIV, chuyển gửi điều trị ARV và PrEP. Cùng với đó là tăng đào tạo kỹ năng, chuẩn hóa quy trình bảo mật thông tin, kết nối chặt hơn với y tế cơ sở và tiếp tục giảm kỳ thị trong tiếp cận dịch vụ HIV/AIDS.

Cần ngăn ngừa hành vi bạo lực và hỗ trợ sinh kế đối với phụ nữ sống chung với HIV/AIDS

Ghi nhận đóng góp của bà Kimberly Elizabeth Green cho chương trình phòng, chống HIV/AIDS tại Việt Nam