Người trẻ tính kỹ chuyện kết hôn, sinh con

Kết hôn muộn, mức sinh giảm

Ngày 6/10, Chi cục Dân số Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục nhận bài Hội thi “Sáng kiến của thanh niên Thành phố trong giải quyết vấn đề mức sinh thấp”. Nội dung dự thi hướng tới các giải pháp về việc làm, thu nhập, chi phí nuôi con, dịch vụ hỗ trợ và môi trường làm việc thân thiện với gia đình.

Cách đặt vấn đề này đi thẳng vào một thực tế: với nhiều người trẻ, chuyện lập gia đình và sinh con không chỉ là mong muốn, mà còn phụ thuộc vào khả năng bảo đảm cuộc sống sau đó.

Theo kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024, tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt Nam là 27,3 tuổi, tăng 2,1 tuổi so với năm 2019. Nam giới kết hôn lần đầu ở tuổi trung bình 29,4, nữ giới 25,2. Ở thành thị, tuổi kết hôn lần đầu cao hơn nông thôn.

Mức sinh cũng đã xuống dưới mức sinh thay thế. Bộ Y tế cho biết tổng tỷ suất sinh giảm từ 2,11 con/phụ nữ năm 2021 xuống 1,91 năm 2024 và 1,93 năm 2025. Nhiều đô thị lớn duy trì mức sinh thấp trong thời gian dài.

Những con số này không có nghĩa người trẻ đang quay lưng với hôn nhân hay không muốn có con. Nhưng thời điểm kết hôn, sinh con đang lùi lại và mỗi quyết định đi kèm nhiều cân nhắc hơn.

Theo Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện Khuất Văn Quý, xu hướng kết hôn và sinh con đang có nhiều thay đổi, kéo theo những thách thức mới đối với công tác gia đình và dân số. (Ảnh: Báo Văn Hóa).

Tại Hội thảo khoa học “Xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kỳ - Thực trạng và giải pháp” do Bộ VHTTDL phối hợp Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam tổ chức vào tháng 6/2026, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa cơ sở, Gia đình và Thư viện Khuất Văn Quý nhận định xã hội đang chứng kiến hiện tượng đáng quan tâm khi một bộ phận thanh niên lựa chọn “không yêu, không kết hôn, không sinh con”. Theo ông, phía sau xu hướng này là những thay đổi trong quan niệm sống, nhưng đồng thời cũng có những sức ép ngày càng lớn về kinh tế, nhà ở, việc làm, giáo dục và chăm sóc trẻ em.

ThS Lò Thị Thu Thủy (Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam) cho rằng việc thu nhỏ quy mô gia đình mang tính hai mặt. Gia đình ít thành viên có điều kiện tập trung nguồn lực cho giáo dục, chăm sóc sức khỏe và nâng cao chất lượng sống. Tuy nhiên, điều này cũng có thể làm giảm sự gắn kết dòng họ, gia tăng nguy cơ cô đơn ở người cao tuổi và làm suy yếu chức năng hỗ trợ tinh thần vốn có của gia đình nhiều thế hệ.

Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở việc gia đình có bao nhiêu thành viên. Khi mức sinh giảm trong khi tuổi thọ tăng, cấu trúc dân số cũng thay đổi theo. Phó Cục trưởng Cục Dân số Hoàng Thị Thơm cảnh báo, nếu mức sinh thấp kéo dài, Việt Nam có thể đối mặt với thiếu hụt nguồn lao động, gia tăng gánh nặng lên hệ thống y tế, bảo hiểm và an sinh xã hội.

Những gia đình ít con hôm nay cũng đồng nghĩa với một thế hệ lao động ít hơn trong tương lai, trong khi số người cao tuổi cần được chăm sóc ngày càng tăng. Khi đó, bài toán gia đình trở thành bài toán của phát triển.

Gia đình Việt Nam đang chuyển dịch theo hướng quy mô nhỏ hơn, phản ánh những thay đổi trong cấu trúc gia đình hiện đại. (Ảnh minh họa: TTXVN).

Gỡ nút thắt để tạo dựng mái ấm

Trong Kế hoạch thực hiện Chương trình bảo đảm mức sinh thay thế trên toàn quốc đến năm 2030, Bộ Y tế đặt yêu cầu nghiên cứu tác động của chính sách lao động, việc làm, nhà ở, phúc lợi xã hội, giáo dục và y tế tới quyết định sinh con, sinh ít con, kết hôn muộn hoặc không kết hôn.

Nếu mức sinh thấp kéo dài, tác động sẽ vượt ra ngoài phạm vi từng gia đình. Số người bước vào độ tuổi lao động trong tương lai có thể giảm, trong khi nhu cầu chăm sóc người cao tuổi và áp lực đối với hệ thống an sinh tăng lên.

Theo ông Khuất Văn Quý, cần tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện chính sách nhà ở xã hội, mở rộng hệ thống trường học và cơ sở chăm sóc trẻ em, nâng cao chất lượng dịch vụ y tế, đồng thời xây dựng môi trường lao động thân thiện hơn với gia đình. Khi người trẻ có nền tảng kinh tế và an sinh đủ vững chắc, họ sẽ có thêm điều kiện để kết hôn và sinh con.

GS.TS. Nguyễn Thiện Nhân, nguyên Uỷ viên Bộ Chính trị, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ cho rằng việc phát triển gia đình cần gắn với hai mục tiêu lớn là người dân hạnh phúc và dân tộc trường tồn. Theo ông, chính sách cần hướng tới bảo đảm những điều kiện để việc kết hôn, sinh con và xây dựng gia đình trở thành một lựa chọn mang lại hạnh phúc cho người dân.

Cùng với những hỗ trợ về vật chất, GS.TS Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch Hội Xã hội học Việt Nam, nhấn mạnh vai trò của gia đình trong định hướng văn hóa cho thế hệ trẻ, nhất là trước tác động của môi trường số. Gia đình cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để tiếp tục là nơi trao truyền những giá trị về yêu thương, trách nhiệm, sẻ chia và gắn kết giữa các thế hệ.

Mái ấm Việt của sinh viên Lào Chương trình “Gia đình Việt với sinh viên Lào, Campuchia tại thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM)” tạo nên một mái nhà ấm cúng, giúp các bạn trẻ xa quê tìm thấy sự đồng cảm và yêu thương từ những người mẹ, người cha Việt Nam, khơi dậy tinh thần đoàn kết và hữu nghị giữa ba dân tộc.

126 gia đình văn hóa tiêu biểu tô thắm “vườn hoa đẹp” của Thủ đô Có gia đình gần 15 năm bền bỉ vận động lắp đặt camera an ninh, lập thư viện cộng đồng; có gia đình tổ chức tư vấn sức khỏe miễn phí, giúp trẻ khó khăn; có gia đình vận động hiến máu cứu người…Những việc làm bình dị ấy đã góp phần tạo nên 126 gia đình văn hóa tiêu biểu nhân kỷ niệm 25 năm Ngày Gia đình Việt Nam.