Khi con cái ra ở riêng thì chữ hiếu có thay đổi?

Những mái nhà ngày càng nhỏ

Vừa qua tại Hà Nội, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Xu hướng biến đổi của gia đình Việt Nam qua các thời kỳ - Thực trạng và giải pháp”. Tại đây, các chuyên gia nhận định quy mô hộ gia đình đang thu hẹp, mô hình gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến cùng với những thay đổi về cấu trúc, chức năng và quan hệ gia đình.

Số liệu của Cục Thống kê phần nào cho thấy bức tranh ấy. Theo kết quả Điều tra dân số và nhà ở giữa kỳ năm 2024, cả nước có hơn 28 triệu hộ dân cư. Trong đó, hộ có từ hai đến bốn người chiếm 62,6%, trong khi hộ từ năm người trở lên chiếm 25,3%. Đáng chú ý, tỷ lệ hộ chỉ có một người tăng từ 10,4% năm 2019 lên 12,1% năm 2024.

Những con số này cho thấy hộ ít người chiếm ưu thế trong cơ cấu hộ dân cư. Tuy nhiên, số thành viên trong hộ không đồng nghĩa hoàn toàn với số thế hệ trong gia đình. Một hộ ít người có thể là vợ chồng và con cái, vợ chồng chưa có con, người sống một mình hoặc những hình thức chung sống khác.

Tại hội thảo, GS.TS. Nguyễn Hữu Minh, Chủ tịch Hội Xã hội học Việt Nam, nhận định quy mô hộ gia đình Việt Nam đang thu hẹp nhanh, gia đình hạt nhân ngày càng phổ biến, đồng thời tỷ lệ hộ độc thân gia tăng và xuất hiện nhiều mô hình gia đình mới.

Sự thay đổi này gắn với quá trình đô thị hóa, di cư lao động, mức sinh giảm và những chuyển biến trong quan niệm về đời sống gia đình.

Nếu trước đây, việc nhiều thế hệ chung sống thường gắn với quan niệm con cháu quây quần, chăm sóc ông bà, cha mẹ thì ngày nay, nhiều cặp vợ chồng trẻ lựa chọn ở riêng sau khi kết hôn. Không gian riêng giúp họ chủ động hơn trong sinh hoạt, quản lý tài chính, nuôi dạy con cái và tổ chức cuộc sống theo mong muốn.

Ở riêng cũng phản ánh sự thay đổi trong quan hệ giữa các thế hệ. Người trẻ mong muốn tự quyết định những vấn đề của gia đình nhỏ, trong khi cha mẹ có thể tôn trọng quyền độc lập của con cái thay vì mặc nhiên coi việc chung sống là điều cần thiết.

Ngay cả với người cao tuổi, sống cùng con cháu không phải lúc nào cũng là lựa chọn duy nhất. Khi điều kiện sức khỏe và kinh tế cho phép, việc duy trì không gian riêng có thể giúp họ chủ động trong sinh hoạt, giữ những thói quen và mối quan hệ xã hội quen thuộc.

Như vậy, sự thu nhỏ của mái nhà Việt không chỉ thể hiện qua số người cùng cư trú, mà còn phản ánh sự dịch chuyển từ cách tổ chức gia đình dựa nhiều vào chung sống và phụ thuộc lẫn nhau sang đề cao hơn tính tự chủ, riêng tư và tôn trọng lựa chọn của mỗi thế hệ.

Gia đình là là môi trường văn hóa đầu tiên, là nơi nuôi dưỡng và hình thành nhân cách con người. (Ảnh: Báo Đại đoàn kết).

Tình thân có mất đi?

Khi các thế hệ không còn chung một mái nhà, điều thay đổi rõ nhất không chỉ là khoảng cách nơi ở mà còn là cách các thành viên quan tâm, chăm sóc nhau. Những bữa cơm đông đủ, việc ông bà chăm cháu hay con cái phụng dưỡng cha mẹ hằng ngày có thể không còn thường xuyên như trước. Tuy nhiên, sống riêng có đồng nghĩa với tình thân phai nhạt?

Một nghiên cứu được công bố tại Tọa đàm khoa học “Giá trị gia đình, quan hệ liên thế hệ và hạnh phúc trong xã hội chuyển đổi số”, tổ chức ngày 24/9/2026 tại Hà Nội, đã cung cấp góc nhìn đáng chú ý về vấn đề này.

Trình bày nghiên cứu về đạo hiếu thời hiện đại, ThS. Hoàng Thị Hoa Mai, Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới, cho biết những thay đổi về cấu trúc gia đình, di cư, khoảng cách địa lý và công nghệ số đang làm biến đổi phương thức chăm sóc người cao tuổi. Đáng chú ý, đa số người cao tuổi được khảo sát cho rằng chăm sóc đời sống tinh thần cho cha mẹ là trách nhiệm chung của cả con trai và con gái. Trong thực tế, con trai có xu hướng hỗ trợ vật chất, kỹ thuật và gặp gỡ trực tiếp nhiều hơn, còn con gái thường xuyên duy trì liên lạc, chia sẻ cảm xúc qua điện thoại.

Kết quả này cho thấy một chuyển biến trong quan niệm về đạo hiếu: sự quan tâm đến cha mẹ không còn chỉ gắn với việc sống chung hay trách nhiệm của riêng người con nào, mà được thể hiện qua nhiều hình thức khác nhau.

Ở góc độ khác, nghiên cứu công bố ngày 15/7/2026 của nhà nghiên cứu Vũ Thị Thanh, Viện Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới, dựa trên phỏng vấn sâu 30 cặp vợ chồng trẻ tại Hà Nội và Hưng Yên, cho thấy gia đình mở rộng vẫn là nguồn hỗ trợ quan trọng về kinh tế, chăm sóc con cái và duy trì ổn định hôn nhân. Tuy nhiên, sự gắn bó này đôi khi cũng tạo ra những hạn chế đối với tính tự chủ của các cặp vợ chồng trẻ.

Điều đó cho thấy, việc sống chung hay sống riêng đều có những mặt được và mất. Ở riêng có thể giúp các thế hệ hạn chế bất đồng trong sinh hoạt, tôn trọng cuộc sống cá nhân, nhưng cũng đòi hỏi sự chủ động hơn để duy trì kết nối.

Một cuộc gọi hỏi thăm, bữa cơm cuối tuần hay việc con cháu có mặt khi cha mẹ đau ốm là những cách gìn giữ tình thân trong đời sống hiện đại. Tuy nhiên, những hình thức liên lạc từ xa không thể thay thế hoàn toàn sự chăm sóc trực tiếp, nhất là khi người cao tuổi cần được hỗ trợ.

Sự thay đổi của gia đình Việt Nam vì thế không nhất thiết kéo theo sự suy giảm các giá trị truyền thống. Lòng hiếu thảo, sự kính trọng và tinh thần tương trợ vẫn có thể được duy trì, miễn là mỗi thành viên tiếp tục thực hiện trách nhiệm với người thân.

Mái nhà Việt có thể ngày càng ít thành viên, nhưng tình thân không được quyết định bởi số người cùng chung sống, mà bởi sự quan tâm, chia sẻ và trách nhiệm mà các thế hệ dành cho nhau.

TP.HCM: Ngày hội “Gia đình Việt Nam - Lào - Campuchia” lan tỏa tình hữu nghị Ngày 28/6, tại Ký túc xá Sinh viên Lào - Campuchia (TP.HCM), Ban Thường vụ Thành Đoàn TP.HCM phối hợp Ban Giám đốc Ký túc xá tổ chức Ngày hội “Gia đình Việt Nam - Lào - Campuchia” năm 2026.

Giá lăn bánh từ 650 triệu đồng, sạc 0 đồng, VinFast VF MPV 7 là mẫu xe “nhẹ đầu” cho gia đình Việt Nhờ chính sách sạc miễn phí và chi phí bảo dưỡng thấp cùng mức giá lăn bánh quá tốt trong tháng 7, VinFast VF MPV 7 được nhận định là món đầu tư lợi cả khi mua lẫn khi dùng.