Khi khung cửi và cây kim thêu trở lại lớp học bản cao
| ADM và World Vision hỗ trợ 1.923 hộ dân phát triển sinh kế bền vững tại Điện Biên Khói bếp níu hương vị bản Thái ở Mường Chà |
Bản cao và câu chuyện “giữ lấy cái gốc”
Tháng 11, khi những thửa ruộng bậc thang ở xã Mường Mùn (tỉnh Điện Biên) đã gặt xong, cái lạnh đầu đông tràn về qua những sườn núi cũng là lúc nhà văn hóa bản Huổi Lóng rôm rả hơn mọi ngày. Tiếng cười nói, tiếng gọi nhau í ới của những người phụ nữ Thái không còn chỉ xoay quanh chuyện nương rẫy. Hôm nay, họ đến để gặp bà Lò Thị Pính, bà Lò Thị Hương – những người “giữ lửa” của bản – để bắt đầu một hành trình quen thuộc mà lạ lẫm: học lại nghề dệt thổ cẩm của cha ông.
Cách đó không xa, tại bản Huổi Cáy, không khí cũng tất bật chẳng kém. Ở nhà trưởng bản, bà Chá Thị Lầu và bà Sùng Thị Hoa đang trải ra những tấm vải lanh mộc mạc, chuẩn bị cho lớp truyền dạy thêu trang phục truyền thống của đồng bào Mông.
![]() |
| Các học viên ở bản Huổi Cáy học những nét thêu đầu đời để làm ra các trang phục truyền thống. (Ảnh: Duy Linh) |
Nhìn những người phụ nữ tay chân vốn quen với cuốc thuổng nay cặm cụi bên khung cửi, ít ai biết rằng đằng sau tiếng cười ấy là cả một nỗi trăn trở lớn của cấp ủy, chính quyền địa phương. Theo Kế hoạch số 3518/KH-UBND của UBND xã Mường Mùn, hai lớp truyền dạy nghề dệt thổ cẩm (bản Huổi Lóng) và thêu trang phục (bản Huổi Cáy) chính thức được khởi động từ giữa tháng 11/2026, nằm trong khuôn khổ Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa.
Trước khi những lớp học này thành hình, những cuộc họp dân diễn ra từ giữa tháng 10 đã tốn không ít giấy mực. Người dân tự nói với nhau: “Nếu cái váy Thái, chiếc áo Mông mà con cháu không còn biết dệt, biết thêu nữa, thì mai này đời sau lấy gì để nhận ra người mình?”
Khung cửi Huổi Lóng và tiếng thở dài của người thợ già
Chúng tôi tìm đến bản Huổi Lóng khi nắng chiều đã ngả dài trên những nếp nhà sàn. Bà Lò Thị Pính – người phụ nữ gắn cả đời mình với sợi chỉ, khung cửi – vừa lật lại từng thớ vải vừa thở dài: “Nhiều năm nay, cái máy người ta bán sẵn ngoài chợ rẻ lắm, tiện lắm. Áo váy mua đâu chẳng có. Con gái trong bản đi làm ăn xa, mấy ai còn kiên nhẫn ngồi ròng rã cả tháng trời để mắc sợi, dệt nên một tấm vải thổ cẩm nữa đâu...”
Quả thực, sự tiện lợi của hàng công nghiệp đã vô tình đẩy những giá trị truyền thống vào thế chông chênh. Vải may váy, áo, khăn Piêu hay vỏ gối – những thứ từng là thước đo sự khéo léo, nết na của người con gái Thái – thưa dần trong các gia đình. Thời gian dành cho khung cửi bị bóp nghẹt bởi nhịp sống mưu sinh vội vã.
Nhưng dòng chảy văn hóa không dễ gì đứt đoạn nếu có người biết khơi nguồn. Lớp học dệt tại Huổi Lóng với 20 học viên, do những người am hiểu như bà Pính, bà Hương trực tiếp đứng lớp, giống như một cái phanh kéo nhịp sống chậm lại.
![]() |
| Các học viên bản Huổi Lóng được nghệ nhân truyền dạy cách dệt vải từ khung cửi. (Ảnh: Duy Linh) |
Nhìn bà Quàng Thị Xuân, bà Lò Thị Thu hay những học viên trẻ tuổi như chị Lò Thị Phượng, Lò Thị Nhính chăm chú quan sát từng thao tác mắc sợi, mới thấy khát khao giữ nghề trong họ chưa bao giờ nguội tắt. Để dệt được một tấm vải đẹp, khâu mắc sợi dọc là quan trọng nhất. Sợi phải đều tay, độ căng vừa phải, nếu lệch một ly, khi lên hoa văn sẽ méo mó.
Bà Pính vừa làm mẫu, vừa kiên nhẫn uốn nắn từng ngón tay cho học viên: “Dệt vải cũng như làm người, cái bụng phải thẳng, sợi dọc có ngay ngắn thì hoa văn mới sắc nét được.” Những tiếng thoi đưa lách cách bắt đầu vang lên đều đặn, xua đi cái tĩnh mịch của bản nghèo.
Tỉ mỉ từng đường kim mũi chỉ ở Huổi Cáy
Rời Huổi Lóng sang Huổi Cáy, không gian văn hóa của người Mông lại hiện lên qua những sắc màu rực rỡ của chỉ thêu. Trang phục truyền thống của phụ nữ Mông nổi tiếng bởi sự cầu kỳ, tinh xảo trong từng mảng hoa văn hình học, hoa lá được thêu tay hoàn toàn.
Bà Sùng Thị Hoa, một trong những “bậc thầy” thêu thùa được triệu tập vào lớp học, chia sẻ: “Thêu trang phục Mông không thể vội. Người học phải có cái tâm tĩnh và sự tỉ mỉ. Một chiếc áo, cái váy có đẹp, có hồn hay không là nhờ vào cách phối màu và độ đều của từng mũi kim.”
![]() |
| Sau những ngày được cầm tay chỉ việc các học viên tại bản Huổi Lóng đã biết thêu những nét hoa văn trên chiếc khăn phiêu truyền thống của người Thái. (Ảnh: Duy Linh) |
Lớp học thêu tại Huổi Cáy có sự tham gia của 20 học viên, trong đó có những cái tên trẻ tuổi như Sùng Thị Cú, Vàng Thị Máy, Mùa Thị Đớ hay Sùng Thị Dùa. Đa phần các chị đều là những người phụ nữ quanh năm bám mặt với nương ngô, bàn tay đã sớm chai sần. Ban đầu, cầm cây kim nhỏ xíu, nhiều chị lóng ngóng, thêu lệch mũi, chán nản muốn buông xuôi.
Nhưng rồi, sự động viên của những người có kinh nghiệm như bà Chá Thị Lầu đã giữ chân họ lại. Dưới ánh đèn, từng mảng hoa văn dần hiện hình trên mảnh vải mộc. Học viên không chỉ được học cách thêu, mà còn được nghe các bà, các mẹ kể ý nghĩa của từng họa tiết: vì sao hoa văn này lại nằm ở cổ áo, vì sao màu đỏ phải đi cùng màu xanh ấy. Đó là cách văn hóa được trao truyền tự nhiên nhất, từ thế hệ này sang thế hệ khác.
![]() |
| Những sợi chỉ nối dài quá khứ và tương lai đang được những người phụ nữ Thái ở bản Huổi Lóng giữ gìn và phát huy. (Ảnh: Duy Linh) |
Chiều ở Mường Mùn buông xuống rất nhanh. Sương mù từ thung lũng bắt đầu tràn lên che phủ những mái nhà. Nhưng trong nhà văn hóa bản Huổi Lóng và Huổi Cáy lúc này, ánh đèn vẫn sáng. Những người phụ nữ vẫn đang cặm cụi bên khung cửi và khung thêu. Họ đang dệt nên hy vọng cho ngày mai – ngày mà văn hóa dân tộc không chỉ nằm trong sách báo hay những bản báo cáo, mà vẫn sống cuộn trào trong từng nếp nhà, từng thớ vải của bản làng vùng cao./.
Giữa cái lạnh cắt da cắt thịt của những ngày cuối năm ở vùng cao Quảng Lâm (Điện Biên), tiếng cười nói rộn rã trên sân trường tiểu học làm xua tan đi sương mù. Ở đó, cậu học sinh lớp 4 Thao A Sinh đang lúng túng giữ mép lá dong, mắt tròn xoe nhìn chiếc bánh chưng đầu tiên trong đời dần nên hình nên dạng. |
Giữa đại ngàn Điện Biên hùng vĩ, những nhà văn hóa bản ở xã Quảng Lâm (Điện Biên) đang trở thành “mái nhà chung” gắn kết tình làng nghĩa xóm, lưu giữ hồn cốt văn hóa và đưa chủ trương, chính sách đến gần hơn với đồng bào vùng biên viễn. |
Tin bài khác
Nhà văn hóa bản ở Quảng Lâm: Những "mái nhà chung" thắp lửa cộng đồng vùng cao
Thêm đường bay, mở rộng cơ hội du lịch Đà Nẵng - Singapore







