Ngày hội Quyền con người

Dân quê bầu cử

Dù cách mạng tháng Tám thổi bùng ngọn lửa được sống làm người nhưng ngôi làng có tới 1/3 dân số chết đói vẫn còn đấy tử khí, thê lương. Đó là làng La Tình, Tứ Kỳ, Hải Dương cũ (nay là thành phố Hải Phòng). Giáo sư Văn Tạo, nguyên Viện trưởng Viện Sử học kể về quê mình trước ngày tổng tuyển cử (TTC) đầu tiên của dân tộc. Đúng lúc ấy, trên những con đường vỡ sụt lầy lội có từng đoàn thanh niên cầm loa đọc oang oang về Hồ Chủ tịch, về quyền con người, độc lập và bầu cử… Tiếng trống chèo kêu bung bung khắp ngõ trên xóm dưới. Đó là bọn trẻ con tuy còi cọc đói ăn nhưng vẫn ra sức nô đùa, hô khẩu hiệu và hát vang bài ca cách mạng. Chúng giơ cao những băng giấy đỏ viết chữ Quốc ngữ. Người ta đọc: Cách mạng tháng Tám muôn năm, Quốc hội là đại biểu của dân, Mỗi người hãy thực hiện quyền bầu cử của mình. Cửa đình, quán chợ, gốc cây, cổng chùa… xuất hiện áp phích, băng rồn, cáo thị. Thanh niên trí thức và cán bộ Việt Minh chia nhau đến từng nhà các tuần phủ, kỳ hào, chánh tổng, lý trưởng và cả nhà dân để giải thích, tuyên truyền về tổng tuyển cử. Làng ta sẽ đặt hòm phiếu ở đình. Các ứng cử viên là những ông bà Nguyễn Cộng Hoà, Vũ Duy Hiệu, Bùi Thị Diệm… Người này là Việt Minh đã tham gia cách mạng tháng Tám, người này là chí sĩ yêu nước đã chịu lao tù…

Đúng đến ngày TTC, mồng 6/1/1946, khi bóng đêm và giá rét còn u ẩn sau luỹ tre thì tiếng trống thì thùng đã vọng từ đình làng. Lũ trẻ kéo từng đoàn vừa hát vừa hô khẩu hiệu ngoài ngõ, thúc giục bà con dậy đi bầu cử. Lúc ấy đang bắt đầu vào vụ, làng tôi lại kiêm cả nghề buôn bán nên việc đi bầu khởi sự sớm. Người già, người trẻ, hào phú, nông dân, học sinh, trí thức, cán bộ, đồ nho, lục tục kéo nhau ra đình. Cổng đình hôm ấy được kết lá cọ có cái hoa dâm bụt đỏ rực và dán hàng chữ giấy điều: Điểm bầu cử làng La Tình. Trong đình có hai cái bàn gỗ, kẻ hai chiếc ghế dài ai đến thì được mời ngồi. Bên kia là các thanh niên và cán bộ uỷ ban bầu cử phát phiếu bầu cho cử tri. Họ còn có nhiệm vụ viết giúp những người chưa biết chữ và được gọi là “Tiểu ban viết giúp”. Tiểu ban có một người thuộc Ban bầu cử và hai người còn lại là do dân làng cử ra. Trước giờ bầu cử, hòm phiếu được kiểm tra. “Tiểu ban viết giúp" đứng dậy tuyên thệ: viết đúng lời người đi bầu và giữ bí mật. Cán bộ Ban bầu cử nói thêm: Tiểu ban đã đạt các tiêu chí: thật thà, kín đáo, trong sạch, nhanh nhẹn và không gắt gỏng, không cẩu thả, không cả nể. Một người viết và hai người còn lại kiểm tra, giám sát.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đến bầu cử tại nhà số 10, phố Hàng Vôi, Hà Nội. (Ảnh tư liệu)

Một chiếc hòm nhỏ đặt gần bên để bà con bỏ phiếu. Danh sách ứng cử viên in trên giấy. Tôi nhận được một lá phiếu to bằng quyển vở. Trên in tên ba ứng cử viên và con dấu của Uỷ ban bầu cử. Phiếu viết tay, in li-tô. Điểm bầu làng tôi có ba ứng viên và được bầu cả ba. Bà con túm lại hỏi tôi: Tại sao chúng tôi lại làm việc này? Do đã được tập huấn, tôi giải thích: Trước đây quan lại nắm quyền hành. Họ đều do chế độ thực dân, phong kiến đưa lên. Người dân không có quyền chọn. Nay chế độ ta, người dân tự lựa chọn người lãnh đạo cho mình. Thấy tin ai thì chọn. Vậy những người này có thành tích gì? - Đây là các nhà cách mạng, tham gia giành chính quyền, phát gạo cho dân. Người này đã phải lao tù vì cứu nước, người kia là nho sĩ. Phần lớn bà con không hỏi nhiều, họ chỉ biết: chính quyền cách mạng, Việt Minh, Cụ Hồ bảo dân đi bầu thì bầu. Những người biết chữ túm năm tụm ba bàn tán ngoài đình, vẻ mặt hào hứng, tươi cười. Tuy không hiểu rõ, không đọc được chữ nhưng tất cả đều tin cậy và tự nguyện, sốt sắng. Đến trưa thì hòm phiếu chỉ đợi người đi chợ về. Gần chiều thì cả làng đã bỏ phiếu xong. Tôi cũng như những người trong gia đình và bà con làng xóm lúc đó chỉ biết rằng lâu lắm làng quê mới có một ngày hội rộn rã như thế. Chúng tôi tham gia là vì tin tưởng vào chính quyền cách mạng, tin tưởng vào cụ Hồ sẽ đem lại no ấm, tự do cho người nông dân đã bao đời đói khổ lam lũ.

Bỏ phiếu cho niềm tin

Đúng 7 giờ sáng ngày 6/1/1946, cả Hà Nội rung chuyển bởi tiếng chiêng, trống, chuông, pháo ở tất cả các chùa chiền, đình miếu, nhà thờ… cùng vang dậy, báo hiệu ngày hội TTC bắt đầu. Giáo sư Lê Mậu Hãn (trường Đại học Quốc gia HN), nhà nghiên cứu lịch sử Quốc hội kể tiếp: Tất cả các phố phường đều rợp cờ, áp phích, băng rôn. Thủ đô thức dậy cùng những tiếng hô khẩu hiệu, đồng thanh hát những bài ca cách mạng. Các điểm bầu đều được tổ chức chu đáo từ lối ra, lối vào, cửa soát thẻ cử tri đến bàn viết phiếu trang trọng, lộng lẫy. Báo Quốc hội số 15 ra ngày 1/6/1946 ghi lại không khí của một tổ bầu cử: xung quanh sân quốc kỳ rực rỡ, xen cờ đuôi nheo phấp phới trong gió lộng cùng đèn lồng, giá gươm, trống phách. Hai bên cửa, các em nhỏ võ trang oai nghiêm đứng cạnh. Hòm bỏ phiếu cao lớn nền đỏ thẩm có đính sao vàng. Có 12 bàn bầu cử kê trong sân… Phóng viên ghi nhận được những cụ già 92 tuổi, những người mù, người tàn tật cũng cố đến hòm phiếu. Nhiều nơi bày cả bút lông, giấy thấm, mực nho cho cử tri yêu nho học đến bầu.

Kế hoạch ban đầu sẽ TTC vào ngày 23/12/1945 nhưng sau đó vì muốn mở rộng thời gian để các ứng viên tham gia đông thêm nên đã hoãn đến 6/1/1946. Tuy nhiên những nơi khác vẫn có thể tổ chức bầu cử từ 23/12/1945. Vậy nên những ngày cuối năm dương lịch ở khắp chốn thôn cùng ngõ hẻm, núi cao rừng sâu đều bừng bừng khí thế ngày hội đổi đời.

Hầu hết các nơi tổ chức bầu cử bình yên, suôn sẻ nhưng một số vùng, quân Tưởng và các đảng phải chống đối ra sức chống phá. Tại Phú Thọ, ông Nguyễn Thiện Ngữ (Đại biểu Quốc hội khoá 1) nhớ: Quân Tưởng của tướng Lư Hán và đám Việt Quốc, Việt Cách ngày nào cũng cho quân vác súng sục sạo đe doạ, gây khó dễ cho TTC. Đêm 4/1, chúng xuống các làng thu thẻ cử tri và danh sách ứng cử viên. Lúc đó để in lại một bản danh sách phải về huyện, tỉnh xin mẫu có con dấu rồi mới đục đá, bôi mực dập in. In xong còn phải đi bộ vượt đèo dốc đem đến các thôn xóm. Còn thẻ cử tri thì khó khăn hơn nhiều. Tuy nhiên cũng không thể tổ chức bầu cử nếu thiếu những thứ ấy. Cuối cùng Ban bầu cử quyết định in lại và cử cán bộ đi xuyên đêm để phát lại cho cơ sở, bà con. Ở Hải Phòng tại khu Nhà hát lớn chúng xông vào cướp súng của tự vệ bảo vệ hòm phiếu. Hai bên giằng co, chúng cho quân bắt đi 16 công an và 40 tự vệ của ta. Tại Tràng Kênh, chúng cũng cướp hòm phiếu, đánh trọng thương tự vệ. Nhiều nơi phải di chuyển điểm bầu cử. Nhưng trước khí thế ngùn ngụt của những con người đòi được quyền làm người, mọi thế lực ngăn cản đều thất bại.

Chung lo việc nước

Lịch sử nhân loại có thể phải kinh ngạc trước cuộc cách mạng ở một dân tộc nhỏ bé hàng trăm năm nô lệ với 90% dân mù chữ và vừa trải qua một nạn đói khủng khiếp đến mất tính người - Giáo sư Hàn nói tiếp - Tôi không bàn về ý nghĩa của cách mạng mà nói về một hành vi ứng xử của cách mạng. Đó là, một vị vua của chế độ cũ không những không bị cầm tù, hành quyết mà còn được trở thành thành viên cao cấp của bộ máy lãnh đạo mới, được phép thành người đại diện của dân chúng, sau khi ông đã thoái vị làm thường dân. Đó là việc Vĩnh Thụy (vua Bảo Đại) ứng cử đại biểu Quốc hội và được làm cố vấn Chính phủ lâm thời. Đây là một trong những minh chứng về tinh thần dân chủ và đại đoàn kết dân tộc vô cùng cao quý của chính quyền cách mạng. Ngay sau ngày đọc Tuyên ngôn độc lập, Hồ Chủ tịch đã quyết định mời tất cả những người ngoài Mặt trận Việt Minh cùng đứng chung danh sách ứng cử với quan điểm: dân chủ và tôn trọng người tài năng, đoàn kết mọi lực lượng yêu nước, thiện tâm với quyền lợi dân tộc. Người khẳng định: “Hễ là người muốn lo việc nước thì đều có quyền ra ứng cử; hễ là công dân thì đều có quyền đi bầu cử. Không chia trai gái, giàu nghèo, nòi giống, giai cấp, đảng phái….”.

Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa ra đời sau cuộc tuyển cử đầu tiên trong cả nước ngày 6/1/1946. (Ảnh tư liệu)

Khi soạn thảo các văn kiện quan trọng trực tiếp ảnh hưởng đến lợi ích quốc gia và quyền dân chủ, Bác Hồ đều thành lập những Ban soạn thảo có đủ mọi thành phần, đảng phái miễn là người có tài, có tâm với dân tộc. Uỷ ban dự thảo hiến pháp gồm 7 người thì có cả những nhân vật ngoài Việt Minh như Vĩnh Thụy, Đặng Thai Mai. Ủy ban dự thảo thể lệ TTC gồm 9 người thì có đại diện đủ cả các giới, các ngành. Đến ngày 4/1/1946 nghĩa là cách TTC một ngày, Hồ Chủ tịch viết thư gửi đồng bào VN ở Lào và Xiêm (Thái Lan) kêu gọi những người Việt xa quê đoàn kết một lòng và không ngừng hướng về Tổ quốc. Kết quả của tinh thần đó đã thể hiện trong Quốc hội đầu tiên của dân tộc ta là một cơ quan hội tụ đầy đủ nhất những người ưu tú, tài đức thuộc mọi tầng lớp, lứa tuổi, tôn giáo vùng miền, không phân biệt đẳng cấp, quan điểm, văn hoá nhưng đều chung tinh thần đoàn kết, lý tưởng độc lập, dân chủ. Đó là các nhà cách mạng lão thành từng bôn ba hải ngoại như Hồ Chí Minh, Tôn Đức Thắng đến những trí thức trẻ đầy nhiệt huyết như Nguyễn Đình Thi. Các thương gia như Nguyễn Sơn Hà, Trịnh Văn Bô đến các nhà văn hóa như Nguyễn Văn Tố, Đặng Thai Mai, Hoàng Đạo Thuý. Các tôn giáo như linh mục Phạm Bá Trực, Thượng toạ Thích Mật Thể, Chưởng quản Cao Triều Phát (Cao Đài) cùng các đảng phái chính trị như Bồ Xuân Luật, Trương Trung Phụng… 71 tỉnh thành trong cả nước có 89% số cử tri đi bầu.

Tiếng dân trên báo

Những tháng đầu năm 1945, báo chí cũng giống như mọi lĩnh vực khác, bỗng trở nên nghèo nàn, uể oải bởi chiến sự, nạn đói và loạn lạc. Nhưng sau cách mạng tháng Tám, đặc biệt là khi sắc lệnh TTC được ban hành thì chưa bao giờ báo chí, nhân dân quan tâm đến chính trị như vậy. Các đảng phái, lực lượng ngoài Việt Minh có khá nhiều ấn phẩm như Việt Nam, Thiết Thực, Đồng Tâm… thì Việt Minh và các tổ chức dân chủ yêu nước có các báo Độc Lập, Cứu Quốc, Sự Thật, Cờ Giải Phóng… và các báo địa phương như Việt Nam Độc Lập của Việt Minh Cao Bắc Lạng. Các báo đều dành 80 - 100% thời lượng thông tin về TTC. Diễn đàn báo chí đăng tải đủ mọi quan điểm, vùng miền, tầng lớp, mọi giới quyền lợi xung quanh ứng cử và bầu cử. Đặc biệt nhất trong lịch sử báo chí cũng như lịch sử Quốc hội đó là tờ nhật báo duy nhất chuyên phản ánh, tuyên truyền cho TTC. Sứ mệnh của tờ báo này chỉ tồn tại đến khi kết thúc TTC. Báo mang tên Quốc hội do ông Trần Hữu Tri làm chủ nhiệm, trụ sở tại 71 Hàng Trống, Hà Nội (địa chỉ của báo Nhân Dân ngày nay), giá bán 8 hào/tờ. Bình thường ra 2 trang /số. Những số đặc biệt ra 4 trang. Báo ra tổng cộng 15 số từ 17/12/1945 đến 6/1/1946 (thỉnh thoảng có ngày không xuất bản). Mục đích của báo: 1/ Định rõ giá trị TTC đối với người trong và ngoài nước. 2 Giải thích thể lệ TTC cũng như quyền hạn bổn phận của cử tri và 3/ Giúp các bạn ứng cử một cơ quan vận động để giới thiệu khả năng, thành tích và chương trình của mình. Tinh thần dân chủ, công bằng của TTC được thể hiện rất rõ trên mặt báo. Số đầu tiên, báo đã có bài hướng dẫn người tự ra ứng cử. Bài viết: Bạn cố mà vận động đi! Vận động bằng bất cứ cách nào bạn thích: truyền đơn, biểu ngữ, báo chí, vô tuyến truyền thanh, diễn thuyết… Bạn cứ việc vận động một mình nhưng cũng không ai cấm bạn đi tìm mấy người nữa cùng ra ứng cử trong hạt của bạn… Muốn tất cả mọi công việc được dễ dàng bạn nên liên lạc với Ủy ban vận động tuyến cử…

Báo Quốc hội, số đặc biệt ngày 6/1/1946 đã trân trọng in ở trang đầu ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh và cả bút tích lời kêu gọi của Người. (Ảnh tư liệu)

Chuyên mục cố định "Chúng tôi phỏng vấn của báo Quốc hội số nào cũng đăng bài trao đổi của phóng viên với từ 1 - 4 ứng viên. Những nhân vật được phỏng vấn thuộc đầy đủ các giới, lực lượng, tầng lớp. Ví dụ như giới doanh nhân có ông Nguyễn Sơn Hà (Hải Phòng), Trịnh Văn Bô (Hà Nội), Phùng Như Cương (Hà Đông) giới nho sĩ có Lê Tư Thục (Phúc Yên), Bùi Văn Nguyên (tức Lạc Sinh), thậm chí cả quan lại cấp cao của chế độ phong kiến như Nguyễn Tảo (thủ khoa Tham tán). Giới công chức, trí thức Tây học thì rất nhiều như Lê Trần Đức (Thanh Hoá), Nguyễn Văn Luyện (Hà Nội). Đặc biệt là có không ít những gương mặt thuộc các đảng phái khác như Bồ Xuân Luật, Cao Triều Phát (Cao Đài) hay giới văn nghệ sĩ như Nguyễn Đỗ Cung (hoạ sĩ) và hai thi sĩ nổi tiếng Xuân Diệu, Huy Cận…. Những ứng viên này ra sức đưa ra những quan điểm, chương trình kế sách khác nhau nhưng đều chung tâm nguyện: độc lập, đoàn kết và vì nhân dân. Các ứng viên rất thẳng thắn góp ý với dự thảo hiến pháp như cắt bớt quyền hạn của chính quyền địa phương hay tăng quyền tự chủ của nhân dân. Nhà thơ Xuân Diệu nói: “Tôi sẽ bênh vực cái quyền bãi miễn của dân chúng. Có cái quyền ấy thì mới không ăn hiếp dân được. Không gì khả ố bằng sự ăn hiếp dân…". Nhiều người muốn thành lập hai viện trong Quốc hội. Có người muốn lập tức đưa quân vào Nam đánh giặc. Phát biểu trên báo, ứng viên nào cũng nói về sở trường, thế mạnh của mình như về tài chính, chăn nuôi, kinh doanh thương mại, y tế, giáo dục… kèm theo những mong muốn có điều kiện giúp dân, giúp nước. Ông Lê Trần Đức (ứng cử tại Thanh Hoá) trả lời rằng: Quốc hội nên có nghị viện. Ông ta có chương trình kiến thiết quốc gia trong phạm vi kinh tế tài chính là: giải quyết các vấn đề tiền tệ (cách xử lý tiền quan kim (của Tưởng), thanh toán với ngân hàng Đông Dương, lập ngân hàng quốc gia, cải cách chế độ thuế, điều hoà kinh tế hiện thời và kiến thiết kinh tế tương lai. Các báo của Việt Minh và các tổ chức yêu nước khác lớn tiếng cổ vũ phong trào vệ quốc miền Nam và không ngừng bày tỏ thiện chí đoàn kết các đảng phái. Vùng tây bắc có báo Việt Nam Độc Lập chữ viết tay của Việt Minh Cao Bắc Lạng đăng tải đầy đủ tên tuổi, lý lịch các ứng viên khu vực này khiến bà con thiểu số dù những vùng hẻo lánh xa xôi cũng có cơ hội tiếp cận với thông tin về quyền làm chủ, quyền ứng cử giúp nước của mình. Báo chí thực sự chuyển tải được tâm nguyện, tiếng nói của mọi tầng lớp cử tri và người muốn lo giúp nước. Bầu không khí chính trị vì vậy hưng phấn và trong lành lan toả đến cả những vùng quê, miền núi với những người chân lấm tay bùn.

36 tác phẩm được trao Giải thưởng truyền thông về quyền con người "Việt Nam Hạnh phúc" Ngày 06/12 tại Quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục (Hà Nội), Lễ trao Giải thưởng truyền thông về quyền con người "Việt Nam Hạnh phúc - Happy Vietnam 2025" đã vinh danh 36 tác phẩm ảnh và video xuất sắc được tuyển chọn từ gần 17.000 tác phẩm dự thi.

Việt Nam tiếp tục bảo đảm tất cả các quyền con người cho mọi người Nhiệm kỳ mới bắt đầu từ ngày 1/1/2026 và Việt Nam cam kết sẽ tiếp tục đóng góp trên tinh thần đối thoại, hợp tác và thực hiện các cam kết tự nguyện đã đưa ra, gắn với các mục tiêu phát triển quốc gia.