Khi cộng đồng trở thành điểm tựa: Những chuyển biến ban đầu trong giảm kỳ thị với HIV và lao tại Champasak

Sự kỳ thị và phân biệt đối xử khiến nhiều người chậm đi xét nghiệm, ngại tiếp cận dịch vụ, không dám chia sẻ tình trạng sức khỏe, hoặc không duy trì điều trị đều đặn. Với những nhóm vốn đã dễ bị tổn thương như nam quan hệ tình dục đồng giới, người chuyển giới, phụ nữ bán dâm, người sống với HIV, người mắc lao, phụ nữ ở vùng nông thôn, người dân tộc thiểu số và người có hoàn cảnh kinh tế khó khăn, kỳ thị càng làm cho việc tiếp cận dịch vụ trở nên xa hơn.

Dự án “Hợp tác nhằm chấm dứt HIV/AIDS và Lao”, do Bộ Ngoại giao và Thương mại Úc (DFAT) tài trợ thông qua sáng kiến Hợp tác Y tế Khu vực (PHR), đang được triển khai tại Champasak bởi Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Y tế Cộng đồng (CCRD) và đối tác tại Lào - Hiệp hội Sức khỏe và Hòa nhập Cộng đồng (CHIAs). Tại Champasak, dự án hướng tới mục tiêu giúp nhiều người có nguy cơ và người bị ảnh hưởng bởi HIV/lao được phát hiện, điều trị sớm hơn; đồng thời cải thiện chất lượng, tính bao trùm và sự bền vững của các dịch vụ HIV/lao dựa vào cộng đồng.

Tại Trung tâm Y tế Nongtae ở huyện Champasack, nhân viên cộng đồng đang tư vấn cho khách hàng có nguy cơ cao, từ ngày 31/3 - 2/4/2026.

Khảo sát ban đầu và phân tích về bình đẳng giới, hòa nhập người khuyết tật và bao trùm xã hội của dự án tại Champasak cho thấy kỳ thị vẫn là một rào cản quan trọng đối với tiếp cận dịch vụ HIV và lao. Người sống với HIV có thể phải đối mặt với kỳ thị từ cộng đồng, trong gia đình và thậm chí từ chính bản thân mình. Người mắc lao có thể lo sợ bị gắn với hình ảnh bệnh tật, nghèo khó hoặc lây nhiễm. Các nhóm có nguy cơ cao như MSM, người chuyển giới và phụ nữ bán dâm lại chịu thêm rào cản do định kiến xã hội và sự thiếu thân thiện của một số dịch vụ.

Trong bối cảnh đó, dự án tại Champasak không coi giảm kỳ thị là một hoạt động truyền thông riêng lẻ, mà là một phần cốt lõi của toàn bộ mô hình can thiệp. Các nội dung về không kỳ thị, không phân biệt đối xử, bình đẳng giới, hòa nhập người khuyết tật và dịch vụ dựa trên quyền được lồng ghép vào đào tạo, truyền thông, tiếp cận cộng đồng, hỗ trợ người bệnh và giám sát chất lượng dịch vụ.

Một trong những thay đổi quan trọng đầu tiên là cách tiếp cận của đội ngũ cộng đồng và cán bộ y tế. Thông qua các khóa tập huấn về dịch vụ HIV/lao tích hợp, GEDSI và truyền thông thay đổi hành vi, cán bộ y tế, tình nguyện viên y tế bản và người hỗ trợ cộng đồng được trang bị không chỉ kiến thức chuyên môn, mà còn kỹ năng làm việc với các nhóm dễ bị tổn thương. Họ được khuyến khích nhìn người sử dụng dịch vụ như những cá nhân có quyền được chăm sóc, được bảo mật thông tin và được tôn trọng phẩm giá, thay vì chỉ là “ca bệnh” hoặc “nhóm nguy cơ”.

Sự thay đổi này có ý nghĩa thực tế. Khi một nhân viên cộng đồng biết cách tư vấn mà không phán xét, người dân dễ mở lòng hơn. Khi một cán bộ y tế hiểu rằng sự riêng tư là điều kiện để người bệnh tiếp tục điều trị, dịch vụ trở nên an toàn hơn. Khi người thuộc nhóm nguy cơ cao được tiếp cận bởi những người hiểu hoàn cảnh của họ, khoảng cách giữa cộng đồng và hệ thống y tế bắt đầu được thu hẹp.

Dự án cũng tăng cường vai trò của cộng đồng trong tiếp cận và hỗ trợ người dân. Tại Champasak, các hoạt động dự kiến bao gồm dịch vụ tiếp cận cộng đồng tích hợp HIV, lao và các bệnh lây truyền qua đường tình dục; phát hiện ca lao chủ động; hỗ trợ người sống với HIV và người mắc lao trong quá trình đi khám, xét nghiệm, điều trị và theo dõi; đồng thời kết nối họ với hệ thống y tế địa phương. Cách làm này giúp người dân không phải tự mình vượt qua toàn bộ quá trình tìm kiếm dịch vụ, nhất là khi họ đang mang trong mình nỗi sợ bị kỳ thị.

Sự kiện nhân ngày Thế giới phòng chống Lao (World TB Day), tại tỉnh Champasak, ngày 24/3/2026, nhân viên cộng đồng tư vấn cho khách hàng có nguy cơ cao và xét nghiệm HIV đầu ngón tay khách hàng.

Đối với người sống với HIV và người mắc lao, hỗ trợ cộng đồng không chỉ là hỗ trợ kỹ thuật. Đó còn là sự đồng hành. Một cuộc tư vấn đúng lúc, một lời giải thích rõ ràng về điều trị, một sự bảo đảm về bảo mật thông tin, hoặc một người đi cùng tới cơ sở y tế có thể tạo ra khác biệt lớn. Những hỗ trợ này giúp người bệnh cảm thấy họ không bị bỏ lại một mình và không bị định nghĩa bởi bệnh của mình.

Truyền thông thay đổi hành vi xã hội cũng là một trụ cột quan trọng của dự án tại Champasak. Các tài liệu và chiến dịch truyền thông được xây dựng theo hướng phù hợp với văn hóa, trình độ tiếp nhận thông tin, ngôn ngữ và bối cảnh xã hội của địa phương. Thông điệp truyền thông không nhằm gây sợ hãi hay đổ lỗi, mà nhấn mạnh rằng HIV và lao là các vấn đề sức khỏe có thể dự phòng, xét nghiệm, điều trị và quản lý. Người mắc bệnh cần được hỗ trợ, không phải bị xa lánh. Người có nguy cơ cao cần được tiếp cận dịch vụ phù hợp, không phải bị phán xét.

Cách truyền thông này góp phần thay đổi nhận thức của cộng đồng từ “sợ hãi và tránh né” sang “hiểu biết và hỗ trợ”. Khi người dân hiểu rằng điều trị HIV giúp người bệnh sống khỏe mạnh và giảm nguy cơ lây truyền; khi họ biết rằng lao có thể chữa khỏi nếu được phát hiện và điều trị đúng; khi họ thấy các nhóm dễ bị tổn thương được nói đến bằng ngôn ngữ tôn trọng, kỳ thị sẽ có cơ hội giảm dần.

Một điểm quan trọng khác của dự án là giám sát do cộng đồng dẫn dắt. Thông qua cơ chế này, phản hồi của người sử dụng dịch vụ, bao gồm người sống với HIV, người mắc lao và các nhóm yếu thế, sẽ được thu thập và sử dụng để cải thiện chất lượng dịch vụ. Đây là một bước chuyển đáng chú ý: người dân không chỉ là người nhận dịch vụ, mà trở thành người có tiếng nói trong việc đánh giá dịch vụ đó có thân thiện, dễ tiếp cận, bảo mật và tôn trọng hay không.

Nếu một người từng bị đối xử thiếu tế nhị tại cơ sở y tế, trải nghiệm đó cần được lắng nghe. Nếu một nhóm cộng đồng cảm thấy tài liệu truyền thông chưa phù hợp, ý kiến của họ cần được sử dụng để điều chỉnh. Nếu phụ nữ, người nghèo, người khuyết tật hoặc người ở vùng xa vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận dịch vụ, các rào cản đó cần được phản ánh trong quá trình lập kế hoạch. Đây chính là cách dự án biến tiếng nói cộng đồng thành một công cụ cải thiện hệ thống.

Điều đáng ghi nhận ở Champasak là dự án đã bắt đầu tạo ra những nền tảng cần thiết cho sự thay đổi đó. Dự án đã xác định rõ kỳ thị là một rào cản đối với tiếp cận dịch vụ. Dự án đã sử dụng dữ liệu ban đầu và phân tích GEDSI để hiểu sâu hơn về các nhóm bị ảnh hưởng. Dự án đã đưa nội dung không kỳ thị và bao trùm xã hội vào đào tạo, truyền thông và thiết kế dịch vụ. Dự án cũng đang thúc đẩy vai trò của cộng đồng trong tiếp cận, hỗ trợ và giám sát chất lượng dịch vụ.

Những thay đổi này có thể chưa tạo ra ngay những con số lớn, nhưng chúng là điều kiện cần để cải thiện kết quả y tế trong dài hạn. Khi người dân bớt sợ bị phán xét, họ có nhiều khả năng đi xét nghiệm sớm hơn. Khi dịch vụ thân thiện hơn, người bệnh có nhiều khả năng quay lại điều trị. Khi cộng đồng hiểu đúng hơn về HIV và lao, người bệnh có nhiều cơ hội được hỗ trợ thay vì bị cô lập. Và khi tiếng nói của người sử dụng dịch vụ được lắng nghe, hệ thống y tế có cơ hội trở nên công bằng hơn.

Tại Champasak, hành trình giảm kỳ thị đang bắt đầu từ những thay đổi rất cụ thể: cách cán bộ y tế giao tiếp với người bệnh; cách tình nguyện viên cộng đồng tiếp cận nhóm nguy cơ; cách thông điệp truyền thông gọi tên HIV và lao bằng ngôn ngữ khoa học, nhân văn; cách cộng đồng được mời tham gia giám sát chất lượng dịch vụ; và cách người sống với HIV, người mắc lao, người thuộc nhóm đích được nhìn nhận như những con người có quyền được chăm sóc, được tôn trọng và được sống không bị phân biệt đối xử.

Đó là nền tảng quan trọng để Champasak tiến gần hơn tới mục tiêu chấm dứt AIDS và lao. Bởi trong phòng chống HIV và lao, xét nghiệm và thuốc điều trị là rất cần thiết, nhưng chưa đủ. Muốn người dân đến với dịch vụ, dịch vụ phải đủ gần. Muốn người dân ở lại với điều trị, dịch vụ phải đủ tin cậy. Và muốn không ai bị bỏ lại phía sau, cộng đồng phải đủ bao dung để mỗi người có thể tìm kiếm sự chăm sóc mà không phải đánh đổi bằng sự xấu hổ hay sợ hãi.

Đổi mới cách tiếp cận phòng, chống HIV/AIDS Xét nghiệm HIV tại cộng đồng, điều trị dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP), cấp thuốc Methadone nhiều ngày hay sự tham gia của các nhóm cộng đồng đang giúp công tác phòng, chống HIV/AIDS tiếp cận sát hơn với người có nguy cơ và người bệnh. Từ thực tế tại nhiều địa phương, ngành y tế đang từng bước điều chỉnh cách triển khai theo hướng linh hoạt, giảm rào cản tiếp cận dịch vụ và duy trì điều trị lâu dài.

"Cánh tay nối dài" trong phòng, chống HIV/AIDS Tư vấn qua mạng xã hội, hỗ trợ xét nghiệm HIV tại cộng đồng, kết nối điều trị ARV hay đưa người bỏ điều trị quay trở lại cơ sở y tế… là những công việc đang được nhiều tổ chức dựa vào cộng đồng (CBO) thực hiện tại các địa phương. Trong bối cảnh HIV/AIDS ngày càng khó tiếp cận theo cách truyền thống, các nhóm cộng đồng đang trở thành lực lượng hỗ trợ quan trọng cho hệ thống phòng, chống HIV/AIDS từ cơ sở.