Chuyển đổi số mở rộng cơ hội phát triển cho đồng bào dân tộc thiểu số

Nhận diện những cách nhìn phiến diện về chuyển đổi số ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang tạo ra những thay đổi sâu sắc trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Cùng với những cơ hội phát triển mới, đây cũng là chủ đề bị các thế lực thù địch và phần tử cơ hội lợi dụng để xuyên tạc chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, nhất là đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Những quan điểm xuyên tạc về chuyển đổi số ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số thường biểu hiện dưới ba dạng chủ yếu.

Thứ nhất, đồng nhất những khó khăn còn tồn tại với bản chất của chính sách. Từ thực tế một số địa bàn còn hạn chế về hạ tầng số, điều kiện kinh tế - xã hội hay trình độ tiếp cận công nghệ, các đối tượng xuyên tạc vội vã kết luận rằng đồng bào dân tộc thiểu số không được hưởng lợi từ chuyển đổi số, thậm chí bị “bỏ lại phía sau”. Cách lập luận này cố tình bỏ qua một thực tế khách quan: vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi có điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội đặc thù; quá trình phát triển luôn đòi hỏi lộ trình, nguồn lực và chính sách phù hợp.

Thứ hai, lấy hiện tượng đơn lẻ để phủ nhận bức tranh tổng thể. Một số hình ảnh hoặc vụ việc cá biệt được tách khỏi bối cảnh, rồi khái quát thành đánh giá về toàn bộ chính sách chuyển đổi số ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là thủ pháp quen thuộc nhằm tạo cảm giác rằng khoảng cách phát triển đang ngày càng lớn hơn, trong khi bỏ qua những kết quả đã và đang đạt được trên phạm vi cả nước.

Thứ ba, đánh giá chuyển đổi số chỉ bằng hạ tầng công nghệ. Theo cách nhìn này, nơi nào còn khó khăn về Internet, thiết bị hay dịch vụ số thì đồng nghĩa với việc không được thụ hưởng thành quả của Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Thực tế, chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện của hạ tầng kỹ thuật. Mục tiêu cuối cùng là mở rộng cơ hội phát triển cho người dân thông qua giáo dục, y tế, sinh kế, dịch vụ công và nâng cao năng lực làm chủ công nghệ.

Những cách nhìn phiến diện nêu trên có điểm chung là đánh giá một quá trình phát triển bằng những lát cắt rời rạc thay vì đặt trong tổng thể đường lối, chính sách và kết quả triển khai. Muốn đánh giá khách quan những thành quả mà đồng bào dân tộc thiểu số được thụ hưởng từ Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, cần nhìn vào toàn bộ chủ trương, chính sách và thực tiễn, thay vì những hiện tượng đơn lẻ bị cắt rời khỏi bối cảnh phát triển.

Nông dân Lạng Sơn trong “Phiên chợ OCOP 4.0. (Ảnh: Báo Nhân Dân)

Phát triển bao trùm - lựa chọn nhất quán của Việt Nam trong chuyển đổi số

Với quan điểm xuyên suốt "Dân là gốc", Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung theo Nghị quyết số 203/2025/QH15) khẳng định “các dân tộc bình đẳng, đoàn kết, tôn trọng và giúp nhau cùng phát triển"; “Nhà nước thực hiện chính sách phát triển toàn diện và tạo điều kiện để các dân tộc thiểu số phát huy nội lực, cùng phát triển với đất nước”. Đây là nền tảng hiến định để mọi chủ trương về khoa học, công nghệ và chuyển đổi số phải hướng tới mục tiêu phát triển bao trùm, không để bất kỳ cộng đồng nào bị gạt ra bên lề.

Trên cơ sở đó, Nghị quyết 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia và phát triển kinh tế - xã hội. Nghị quyết xác định người dân và doanh nghiệp ở vị trí trung tâm, là chủ thể của tiến trình này. Với cách tiếp cận đó, chuyển đổi số không phải là câu chuyện riêng của công nghệ, mà là phương thức tạo thêm cơ hội phát triển cho người dân.

Tinh thần đó được cụ thể hóa trong Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 3/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình "Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030". Chương trình đặt mục tiêu phát triển Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số trên phạm vi cả nước, bảo đảm mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận và thụ hưởng các dịch vụ số thiết yếu.

Đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, nhiều chính sách chuyên biệt tiếp tục được ban hành. Quyết định số 1719/QĐ-TTg ngày 14/10/2021 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt “Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030, giai đoạn I: từ năm 2021 đến năm 2025” dành nguồn lực để phát triển hạ tầng, giáo dục, y tế, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực. Quyết định số 1087/QĐ-TTg ngày 2/10/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án "Tăng cường chuyển đổi số lĩnh vực công tác dân tộc đến năm 2030" xác định đồng bào dân tộc thiểu số giữ vai trò hạt nhân; cơ chế, chính sách là nền tảng; hạ tầng số là mũi đột phá.

Nhìn trong tổng thể hệ thống chính sách có thể thấy một điểm nhất quán: chuyển đổi số ở Việt Nam không được thiết kế theo cách ưu tiên khu vực phát triển rồi mới mở rộng dần tới vùng khó khăn. Ngay từ đầu, các chủ trương của Đảng và Nhà nước đã đặt mục tiêu phát triển bao trùm, đồng thời dành những chính sách riêng cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số nhằm thu hẹp khoảng cách phát triển. Từ nền tảng đó, chuyển đổi số được cụ thể hóa bằng nhiều chương trình, mô hình ở địa phương. Đây là cơ sở khách quan để đánh giá hiệu quả của chính sách, thay vì những nhận định phiến diện dựa trên các hiện tượng cá biệt.

Mở rộng cơ hội phát triển cho đồng bào dân tộc thiểu số

Khi hạ tầng số từng bước phủ tới vùng sâu, vùng xa và các nền tảng số ngày càng phổ cập, khoảng cách địa lý - vốn là một trong những rào cản lớn nhất đối với phát triển - đang dần được thu hẹp, tạo điều kiện để đồng bào tiếp cận bình đẳng hơn với thông tin, tri thức và các dịch vụ thiết yếu.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, đến cuối tháng 9/2025, mạng băng rộng di động đã phủ tới 99,88% số thôn, bản; mạng 4G phủ 99,8% dân số; 91,3% thuê bao di động sử dụng điện thoại thông minh; 87,4% hộ gia đình được kết nối cáp quang. Những con số này cho thấy chuyển đổi số đã từng bước vượt qua rào cản địa lý để đến với nhiều vùng sâu, vùng xa.

Cùng với đầu tư hạ tầng, nhiều địa phương đã triển khai các mô hình hỗ trợ kỹ năng số ngay từ cơ sở, thông qua Tổ công nghệ số cộng đồng, phong trào “Bình dân học vụ số” và lực lượng đoàn viên, thanh niên trực tiếp hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán số và các nền tảng số thiết yếu.

Xã Bát Xát (tỉnh Lào Cai) tiên phong thí điểm mô hình "Thôn số" tại các thôn vùng cao, biên giới. (Ảnh: Báo Lào Cai)

Lào Cai là địa phương tiêu biểu trong triển khai mô hình “Thôn số” và “Người bản số”. Năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu xây dựng khoảng 1.200 “Người bản số” tại các thôn, bản vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Đây là những hạt nhân tại cộng đồng, trực tiếp hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán số và các nền tảng số. Cách làm này cho thấy chuyển đổi số không dừng ở việc đưa công nghệ đến với người dân, mà từng bước hình thành năng lực số ngay trong cộng đồng.

Chuyển đổi số cũng đang tạo ra những phương thức phát triển mới cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số, nhất là trong kết nối thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm. Nhiều nông sản, dược liệu, sản phẩm OCOP hay sản phẩm thủ công truyền thống có chất lượng nhưng đầu ra trước đây vẫn phụ thuộc chủ yếu vào thương lái và các kênh phân phối truyền thống. Thương mại điện tử và các nền tảng số đang thay đổi thực trạng đó.

Lai Châu là một ví dụ tiêu biểu. Theo Ban Chỉ đạo Chuyển đổi số tỉnh Lai Châu, chỉ trong quý I/2026, hơn 200 chủ thể OCOP và hộ kinh doanh trên địa bàn đã tham gia các hoạt động livestream bán hàng; tổng doanh thu bán nông sản qua môi trường số đạt hơn 12 tỷ đồng, tăng 35% so với cùng kỳ năm trước. Những kết quả này này cho thấy người dân không còn chỉ sản xuất và chờ thị trường tìm đến, mà từng bước chủ động giới thiệu sản phẩm, xây dựng thương hiệu và kết nối trực tiếp với người tiêu dùng.

Không gian số cũng mở rộng cơ hội tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Hệ thống học liệu số quốc gia đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng giúp học sinh ở nhiều địa bàn tiếp cận nguồn học liệu chất lượng hơn. Trong lĩnh vực y tế, Đề án khám, chữa bệnh từ xa cùng việc triển khai Sổ Sức khỏe điện tử trên ứng dụng VNeID từng bước giúp người dân vùng sâu, vùng xa tiếp cận dịch vụ y tế thuận lợi hơn. Ở lĩnh vực văn hóa, Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 4/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045” mở ra cơ hội bảo tồn, số hóa và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số trên môi trường số.

Những dẫn chứng từ chủ trương, chính sách đến thực tiễn triển khai cho thấy đồng bào dân tộc thiểu số không đứng ngoài tiến trình chuyển đổi số của Việt Nam. Từ mở rộng hạ tầng số, nâng cao kỹ năng số, tạo sinh kế mới đến cải thiện khả năng tiếp cận giáo dục, y tế và bảo tồn văn hóa, Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư đang từng bước mở rộng cơ hội phát triển cho đồng bào. Quan trọng hơn, quá trình ấy đang tạo điều kiện để người dân chuyển từ vị thế thụ hưởng sang chủ động tham gia, từng bước trở thành lực lượng đồng hành và kiến tạo chuyển đổi số ngay từ cơ sở.

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành động lực phát triển chiến lược của đất nước theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW, yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục đầu tư hạ tầng số hay phổ cập các dịch vụ số, mà cần chuyển mạnh từ tư duy hỗ trợ tiếp cận sang nâng cao năng lực làm chủ công nghệ. Điều đó đồng nghĩa với việc tiếp tục đầu tư cho nguồn nhân lực số ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số; tạo điều kiện để người dân chủ động ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất, đời sống và bảo tồn bản sắc văn hóa; đồng thời phát huy vai trò của chính cộng đồng trong lan tỏa tri thức số và xây dựng xã hội số từ cơ sở.

Khi mọi người dân, không phân biệt dân tộc, nơi cư trú hay điều kiện sống, đều có cơ hội học tập, sáng tạo, phát triển sinh kế và đóng góp vào tiến trình phát triển đất nước, mục tiêu “không để ai bị bỏ lại phía sau” mới thực sự được hiện thực hóa. Đó cũng là ý nghĩa sâu xa của chuyển đổi số ở Việt Nam và là câu trả lời thuyết phục nhất đối với mọi luận điệu xuyên tạc, phủ nhận thành quả phát triển của đất nước đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Nghị quyết 57 không phải là khẩu hiệu chính trị, mà là chương trình hành động thực tế

Việc triển khai thực hiện Nghị quyết 57: Phải thực chất và hiệu quả hơn