Tục "bắt chồng" của người Tây Nguyên

“Trường Sơn Tây Nguyên - Đoàn kết, bản sắc và phát triển”

Lễ cưới của người Ba Na: giữ nến không tắt để tình yêu vĩnh cửu

Ở Tây Nguyên rộng lớn với nhiều cộng đồng thiểu số sống giữa đại ngàn như Êđê, Bahna, Mnông, Giẻ Triêng, K’Ho, Chu Ru… Phần lớn những dân tộc thiểu số này vẫn duy trì chế độ mẫu hệ. Nữ giới nắm quyền trong gia đình, cộng đồng và cả trong hôn nhân. Đàn ông được phụ nữ cưới về nhà mình và chồng chịu sự quản lý của vợ.

Trong tập tục hôn nhân, “bắt” chồng vẫn được một số cộng đồng thiểu số duy trì. Phụ nữ theo chế độ mẫu hệ cưới chồng phải chịu tất thảy những phí tổn. Nhiều gia đinh nghèo, đông con gái thì việc cưới chồng gặp khó khăn, vì thế mới có tục “bắt” chú rể về để giảm bớt những chi phí và cũng là điều thuận lợi cho các cặp trai gái khi yêu thương nhau mà nhà gái lại không thể tổ chức đám cưới. Và người Chu Ru ở Lâm Đồng vẫn áp dụng tập tục cổ xưa này.

Thiếu nữ Chu Ru ở Lâm Đồng - Ảnh: Uông Thái Biểu

Tập tục “bắt chồng” của người Chu Ru được thực hiện như sau: Vào một đêm đã được chọn, đoàn họ nhà gái, có thể lên đến hàng chục người sẽ “đột nhập” nhà trai. Cô gái mang theo 3 tấm thổ cẩm dệt tay để làm lễ vật. Trưởng đoàn, thường là cậu ruột của cô gái sẽ đến gõ cửa. Khi tiếp chuyện nhà trai, trưởng đoàn sẽ nói đến chuyện “bắt” rể. Nhà trai theo thông lệ sẽ tìm cách từ chối, rằng cháu nó còn bé, lại vụng về, gia đình cũng chưa có ý định để con kết hôn. Sau đó, chàng trai sẽ được hỏi rằng có đồng ý xuất giá hay không. Thường thì những cuộc “bắt” rể ít khi thất bại bởi trước đó cặp trai gái đã có sự đồng thuận ngầm.

Khi đã nhận lời về làm rể, cô gái sẽ trao khăn cho chàng trai để đặt lên bàn thờ. Nhà trai nhận cô gái là dâu của gia đình. Lúc này cậu ruột của cô gái sẽ trùm chiếc khăn màu trăng lên đầu hai người. Người cha trao cho chú rể một chiếc liềm để trừ tà ma. Hai người vào buồng riêng của chú rể và chờ đến gờ lành thì cùng về nhà cô dâu.

Hôm sau, cô dâu sang nhà chú rể và ở lại đó 8 ngày. Trong thời gian này, cô dâu sẽ cáng đáng cộng ciệc gia đình, sắm sửa vật dụng và cũng để chứng minh mình là một người vợ tốt, chu đáo với nhà chồng. Đến ngày thứ 8, nhà gái sẽ mang theo lợn, gạo đến nhà chú rể bày mâm tổ chức một lễ cưới nhỏ rồi đón rể về. Từ đó chàng trai sẽ sinh sống suốt đời bên nhà vợ.

Còn cộng đồng người K’Ho ở Lạc Dương (Lâm Đồng) thì lễ bắt chồng diễn ra khá nhanh gọn. Sau khi đã làm xong các nghi thức theo phong tục bản địa, chú rể sẽ bị lôi đi trong đêm tối mà người tham gia đắc lực nhất chính là cô gái. Dĩ nhiên, cuộc bắt cóc này cũng đã có sự đồng thuận từ trước của “nạn nhân”.

Theo nhà văn Mã A Lềnh (Lào Cai), tập tục bắt vợ cũng còn được duy trì trong cộng đồng người Dao đỏ ở thôn Sim San, xã Y Tý (Bát Xát – Lào Cai). Ông kể vào đầu năm 2005 từng chứng kiến một vụ “bắt chồng” khi đến nơi đây thực hiện một bộ phim truyện mà ông là người thủ vai và viết kịch bản. “Một đám con gái lôi hai chàng trai đi. Có một anh gầy thì thoát ra được, còn anh béo hơn thì bị “bắt” đi.” – Nhà văn tường thuật.

Cảnh một đám “bắt chồng” của người Chu Ru - Ảnh: Uông Thái Biểu

Là một tập tục về cơ bản mang ý nghĩa nhân văn khi nó cảm thông sâu sắc với gia cảnh của người phụ nữ mẫu hệ, nhưng tục “bắt chồng” cũng đang góp phần giảm thiệu những hệ lụy từ tục thách cưới nặng nề vẫn tồn tại ở nhiều buôn làng.

Nhà văn Uông Thái Biểu, công tác ở tỉnh Lâm Đồng từng có những chuyến thâm nhập thực tế tại cộng đồng người Chu Ru, K’Ho. Ông cho biết nhiều buôn làng nơi đây vẫn giữ tập tục thách cưới rất nặng nề vì vậy nhà gái bất đắc dĩ phải dùng đến tục “bắt chồng".

Theo chia sẻ của nhà văn, có những thôn người Chu Ru ở Đơn Dương, Đức Trọng (Lâm Đồng) thách cưới từ 5 chỉ đến 2 lượng vàng. Đó chưa kể những chi phí khác. Có bà mẹ nghèo phải bán ruộng để cưới chồng cho con rồi mưu sinh bằng nghề bắt cua. Có những nhà vì họ trai thách cưới từ 1 đến 2 lượng vàng, vì gia cảnh khó khăn phải cho nhà trai thuê ruộng trong nhiều năm để gá nợ. Nhiều người dùng đến biện pháp vay ngân hàng, vay vàng và trả lãi hàng tháng để cưới chồng cho con rồi rơi vào cảnh khuynh gia bại sản.

Để tránh lâm vào cảnh tréo ngoe trước tục thách cưới nặng nề, nhiều cộng đồng chọn cách “bắt chồng”. Đó cũng là mặt tích cực của tập tục này.

Tục lệ "ở rể thử thách" thú vị của người Thái Tây Bắc

Phong tục ở rể nhiều ý nghĩa của người Dao