Nguồn gốc và phong tục Tết Đoan Ngọ

Tượng Khuất Nguyên (Ảnh: Tân Hoa xã)

Về nguồn gốc của Tết Đoan Ngọ, hiện có nhiều cách lý giải khác nhau. Cách giải thích được biết đến rộng rãi nhất là truyền thuyết tưởng nhớ Khuất Nguyên, nhà thơ nước Sở thời Chiến Quốc. Tương truyền, vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch năm 278 trước Công nguyên, Khuất Nguyên đã gieo mình xuống sông Mịch La để tuẫn tiết vì nước. Người dân vì muốn ngăn cá tôm cắn rỉa thi thể ông nên đã lần lượt ném bánh ú xuống sông. Đây được xem là nguồn gốc của tục ăn bánh ú trong dịp Tết Đoan Ngọ.

Tuy nhiên, tại vùng Giang Tô - Chiết Giang, Tết Đoan Ngọ lại gắn với việc tưởng nhớ Ngũ Tử Tư, nhà quân sự và mưu lược gia nổi tiếng. Vào thời Xuân Thu, đại phu nước Ngô là Ngũ Tử Tư vì dâng lời can gián thẳng thắn nhưng trái tai nên bị Ngô vương Phù Sai ban chết. Tương truyền, vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch, Phù Sai sai người bỏ thi thể Ngũ Tử Tư vào túi da rồi ném xuống sông. Cảm phục lòng trung thành và công lao của ông, người dân cho rằng sau khi mất, Ngũ Tử Tư hóa thành “thần sóng” hoặc “thần thủy triều”, cai quản thủy triều lớn trên sông Tiền Đường. Vì vậy, tại vùng Giang Tô - Chiết Giang, vào dịp Tết Đoan Ngọ có tục đón thần sóng và tế lễ Ngũ Tử Tư.

Trong ngày Tết Đoan Ngọ, người Trung Quốc có nhiều phong tục truyền thống như ăn bánh ú, đua thuyền rồng, cắm ngải cứu, đeo túi thơm và uống rượu hùng hoàng.

Bánh ú táo đỏ (Ảnh: Tân Hoa xã)

Bánh ú được làm chủ yếu từ gạo nếp, kết hợp với các loại nhân như đậu đỏ nghiền, thịt tươi, sau đó dùng lá gói bánh, thường là lá chít hoặc lá lau, để gói thành hình tam giác, hình chiếc gối và nhiều kiểu dáng khác. Loại chỉ gói bằng gạo nếp gọi là bánh ú nếp; loại trộn thêm đậu đỏ nhỏ gọi là bánh ú đậu đỏ; loại có nhân thịt gọi là bánh ú thịt; loại trộn lạc gọi là bánh ú lạc; loại có táo đỏ gọi là bánh ú táo đỏ. Điều thú vị là trong tiếng Trung, “bánh ú táo đỏ” đồng âm với cụm từ mang nghĩa “sớm thi đỗ”, hàm ý sớm đỗ trạng nguyên. Vì thế, thời xưa, các sĩ tử khi tham gia khoa cử thường ăn bánh ú táo đỏ vào buổi sáng để cầu may mắn, mong thi cử thuận lợi và đỗ đạt.

Ngày 15/6, giải đua thuyền rồng diễn ra tại huyện Lô Khê, tỉnh Giang Tây, Trung Quốc. (Ảnh: Tân Hoa xã)

Đua thuyền rồng là một trong những hoạt động đặc sắc nhất của Tết Đoan Ngọ. Phong tục này gắn với truyền thuyết tưởng nhớ Khuất Nguyên. Tương truyền, sau khi Khuất Nguyên qua đời, người dân nước Sở vô cùng đau buồn, kéo nhau đến bên bờ sông Mịch La để tưởng niệm ông. Những người đánh cá cũng chèo thuyền trên sông để tìm vớt thi thể ông. Từ đó về sau, hằng năm vào ngày này, người dân tổ chức đua thuyền rồng để tưởng nhớ Khuất Nguyên.

Phong tục cắm ngải cứu trong dịp Tết Đoan Ngọ có quan hệ mật thiết với đặc điểm khí hậu mùa hè nóng ẩm, nhiều côn trùng. Đoan Ngọ là ngày lễ đầu tiên sau khi bước vào mùa hè, khi nhiệt độ tăng cao và cũng là thời điểm bệnh tật dễ phát sinh. Do ngải cứu có mùi thơm đặc trưng, người dân thường cắm vài nhánh ngải cứu trước cửa nhà để xua bệnh, chống muỗi và trừ tà.

Túi thơm (Ảnh: Tân Hoa xã)

Đeo túi thơm cũng là một phong tục truyền thống của Tết Đoan Ngọ. Bên trong túi thơm thường có chu sa, hùng hoàng, đinh hương, lá ngải và các loại thảo dược Trung y khác, tỏa hương thơm dễ chịu. Bên ngoài túi được bọc bằng lụa hoặc gấm, sau đó dùng chỉ ngũ sắc làm dây treo hoặc dây buộc. Thời xưa, người ta tin rằng đeo túi thơm không chỉ giúp tinh thần tỉnh táo, xua đuổi dịch bệnh và uế khí, mà còn gửi gắm mong ước thân tâm khỏe mạnh, bình an vượt qua mùa hè.

Phong tục dùng rượu hùng hoàng viết chữ “Vương” lên trán trẻ em. (Ảnh: Tân Hoa xã)

Rượu hùng hoàng là loại rượu trắng hoặc rượu vàng được ngâm với hùng hoàng đã nghiền thành bột. Người xưa tin rằng hùng hoàng có thể khắc chế các loài độc trùng như rắn, bọ cạp. Ngoài việc uống một lượng nhỏ rượu hùng hoàng, người xưa còn phun loại rượu này vào các góc tường, gầm giường, sau cửa và những nơi muỗi, côn trùng dễ sinh sôi để xua đuổi rắn rết, côn trùng và hạn chế mầm bệnh. Họ cũng dùng rượu hùng hoàng viết chữ “Vương” (王) lên trán trẻ em, với ý nghĩa trừ tà, phòng bệnh và tránh bị muỗi đốt.

Tết Đoan Ngọ Thăng Long xưa

Mâm lễ cúng Tết Đoan Ngọ mùng 5 tháng 5 cần chuẩn bị những gì?