Lý giải nguyên nhân thiếu sách giáo khoa sau khai giảng

Theo báo cáo được Bộ Giáo dục và Đào tạo công bố ngày 15/9, đến 18h ngày 14/9, các địa phương báo cáo còn thiếu 3.916.370 cuốn sách giáo khoa, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu. Đến nay, Nhà xuất bản Giáo Dục Việt Nam (NXBGDVN) đã cung ứng đến các địa phương khoảng 236,60 triệu bản sách giáo khoa.

Chiều ngày 14/9, Bộ GD-ĐT tổ chức họp trực tuyến với sở giáo dục và đào tạo của 34 tỉnh, thành phố để tiếp tục rà soát, chỉ đạo xử lý tình trạng thiếu sách giáo khoa. Trên cơ sở nhu cầu được các địa phương xác nhận, bộ đã chỉ đạo Nhà xuất bản Giáo Dục Việt Nam tiếp tục điều chuyển, cung ứng bổ sung ngay trong ngày 15/9; ưu tiên xử lý các trường hợp học sinh chưa có sách hoặc còn thiếu nhiều đầu sách, nhất là tại các trường nội trú ở địa bàn biên giới, trường ở vùng sâu, vùng xa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn và học sinh thuộc diện được hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn sách giáo khoa.

Về con số hơn 3,9 triệu bản sách giáo khoa còn thiếu, trước khi dùng con số này để kết luận về năng lực in và phát hành, cần làm rõ “thiếu” ở đây là thiếu đối với ai và theo phương thức nào: thiếu sách học sinh, phụ huynh đã đăng ký mua; thiếu tại cửa hàng; thiếu so với đơn đặt hàng đã ký; hay thiếu số sách địa phương dự kiến mua bằng ngân sách để đưa vào thư viện cho học sinh mượn. Chỉ khi bóc tách đúng các nhóm dữ liệu, con số hơn 3,9 triệu cuốn mới phản ánh đúng thực trạng và mới có thể được dùng để xác định trách nhiệm.

Theo thông tin từ Ngày 21/7/2026, NXBGDVN ban hành Công văn số 1246/NXBGDVN, gửi Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các sở giáo dục và đào tạo các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương. Văn bản này được ban hành trước thời điểm cao điểm mua sách, trước khai giảng hơn một tháng, khi một số địa phương bắt đầu công bố kế hoạch miễn phí hoặc cho học sinh mượn SGK ngay trong năm học 2026-2027.

Công văn nêu rõ ba nhóm dữ kiện. Thứ nhất, đến ngày 20/7, NXBGDVN đã in 99% sản lượng trong kế hoạch, trên tổng số 204,47 triệu bản phục vụ hơn 18,77 triệu học sinh; đã phát hành về địa phương 85,15% sản lượng theo nhu cầu đăng ký của học sinh và các cơ sở giáo dục; đồng thời triển khai in 13,3 triệu bản dự phòng để ứng phó thiên tai, bão lũ. Dữ kiện này cho thấy dây chuyền sản xuất chính đã ở giai đoạn cuối. Khi kế hoạch in gần hoàn tất, việc thay đổi đột ngột quy mô và cơ chế mua sách chắc chắn tác động đến phân bổ hàng hoá.

Thứ hai, Công văn 1246 chỉ rõ việc triển khai miễn phí SGK ngay trong năm học 2026-2027 không phù hợp với trình tự được quy định tại khoản 3 Điều 33 Nghị định số 271/2026/NĐ-CP. Theo quy định này, Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh phải phê duyệt kế hoạch dự báo nhu cầu SGK hằng năm trước ngày 30/10 để làm căn cứ lập dự toán; đồng thời bảo đảm sách được nhập kho thư viện các cơ sở giáo dục chậm nhất ngày 15/6 hằng năm. Như vậy, để cung cấp sách miễn phí trong năm học 2026-2027, địa phương phải phê duyệt dự báo nhu cầu trước ngày 30/10/2025, hoàn thành dự toán, lựa chọn nhà cung cấp và đưa sách vào thư viện trước ngày 15/6/2026. Trong khi đó, Nghị định 271 được ban hành ngày 3/7/2026 và nhiều địa phương chỉ bắt đầu công bố kế hoạch trong tháng 7, tháng 8. Không có dữ liệu được phê duyệt từ năm trước, không có dự toán đúng thời hạn và không có đủ thời gian mua sắm, in, vận chuyển, thì việc hoàn thành một lượng sách mới trước khai giảng về thực chất là bất khả thi.

Đây chính là điểm cần được nhấn mạnh: bất cập không phát sinh vì chủ trương miễn phí SGK, mà do một số địa phương muốn thực hiện ngay khi chưa đáp ứng những điều kiện bắt buộc của chính sách. Việc công bố trước khi hoàn tất quy trình đã làm thay đổi hành vi của nhà trường và phụ huynh, gây nhiễu dữ liệu đặt hàng, tạo ra tình trạng nơi thừa, nơi thiếu cục bộ. Danh sách 13 địa phương được truyền thông nêu là “miễn phí hoặc dự kiến miễn phí” vì thế không thể được coi là danh sách 13 nơi đã thực hiện thành công. Thực tế cho thấy các kế hoạch này hoặc phải dừng, thu hẹp đối tượng, điều chỉnh quy mô, hoặc không thể đưa sách đến học sinh đúng thời điểm và phạm vi đã được công chúng hiểu từ thông tin ban đầu.

Thứ ba, NXBGDVN đã phát đi cảnh báo, nếu địa phương tổ chức đấu thầu mua sách vào thời điểm đó, thời gian còn lại quá ngắn; sản lượng đã in theo kế hoạch đã có địa chỉ cung ứng dựa trên đăng ký của học sinh và cơ sở giáo dục; nguy cơ thiếu, thừa cục bộ và lãng phí nguồn lực có thể xảy ra. Công văn cho biết quy trình đấu thầu in, in và hoàn thiện sách cần tối thiểu sáu tháng. Từ đó, NXBGDVN đã nhận định việc đặt một sản lượng mới vào cuối tháng 7 để phục vụ miễn phí trước khai giảng là bất khả thi.

Theo dữ liệu NXBGDVN cung cấp, đối với số lượng được các đơn vị đăng ký trước ngày 30/7, đơn vị đã cung ứng đủ 100%. Ngoài số đơn hàng chính thức, hệ thống còn chuẩn bị lượng dự phòng khoảng 30% để địa phương có thể mua bổ sung khi nhu cầu tăng. Đây là mức dự phòng đáng kể, thể hiện trách nhiệm chủ động trong bối cảnh năm đầu dùng một bộ sách thống nhất trên toàn quốc và có nhiều biến động về trường, lớp. Tuy nhiên, sau ngày 30/7, các đơn vị tại địa phương tiếp tục phát sinh bảy đợt đặt hàng mới; tổng nhu cầu bổ sung có thời điểm đưa mức tăng lên gần 40% so với lượng đặt ban đầu, vượt cả quỹ dự phòng. Có đợt đặt hàng được gửi sau ngày khai giảng. Mức tăng gần 40% sau thời hạn chốt đơn không thể được xem là một dao động thông thường của thị trường. Nó cho thấy công tác thống kê, dự báo và cập nhật nhu cầu tại địa phương đã không theo kịp thực tế.

Đáng nói hơn, Bộ GD&ĐT đã hai lần yêu cầu các địa phương rà soát, báo cáo tình hình cung ứng SGK, tại Công văn số 5655/BGDĐT-GDPT ngày 21/8/2026 và Công văn số 6128/BGDĐT-GDPT ngày 10/9/2026. Tuy nhiên, phụ lục tổng hợp của Bộ cho thấy việc thực hiện chế độ báo cáo không đầy đủ và không đồng đều, nhiều tỉnh, thành phố không có tên trong cả hai lần nộp báo cáo. Như vậy, cơ quan quản lý trung ương và NXBGDVN không có được bức tranh đầy đủ, kịp thời về số học sinh chưa có sách, số lượng thiếu theo từng lớp, từng môn và nhu cầu phát sinh tại từng địa bàn. Khi thông tin đến chậm hoặc không được gửi, phương án điều chuyển giữa các địa phương, phân bổ lượng dự phòng và tổ chức in bổ sung cũng không thể triển khai đúng thời điểm. Đến lúc các đơn hàng tăng mạnh, thậm chí được gửi sau khai giảng, thời gian dành cho sản xuất và logistics đã không còn.

Vì thế, bảy đợt đặt hàng bổ sung không chỉ phản ánh hạn chế trong dự báo ban đầu, mà còn cho thấy sự thiếu chủ động trong cập nhật và báo cáo nhu cầu của một số địa phương. Mọi biến động vượt ngưỡng phải được báo cáo ngay cho Bộ Giáo dục và Đào tạo và thông tin đến NXBGDVN. Không thể vừa báo cáo chậm, đặt hàng muộn, vừa yêu cầu hệ thống in và phát hành xử lý tức thời một lượng sách phát sinh vượt cả mức dự phòng 30%.

Được biết, NXBGDVN vận hành dưới mô hình công ty TNHH MTV do Nhà nước nắm giữ 100% vốn. Đơn vị này chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp. Do đó, NXBGDVN có trách nhiệm bảo toàn và phát triển vốn, không được phép tự ý in ấn tích trữ vượt mức quy định khi chưa có đơn đặt hàng hoặc nhu cầu xác thực, bởi nguy cơ tồn kho gánh lỗ sẽ vi phạm quy định quản lý vốn nhà nước.

Đồng thời, NXBGDVN không có thẩm quyền hay bộ máy tổ chức để tự điều tra, dự báo số lượng học sinh tại từng trường học trên cả nước. Việc xây dựng kế hoạch in ấn, tái bản và phân phối hoàn toàn phụ thuộc vào danh mục, số lượng đăng ký và đơn đặt hàng chính thức do các Sở GDĐT, Phòng GDĐT và hệ thống nhà trường tổng hợp gửi về. Khi dữ liệu đầu vào từ địa phương bị sai lệch hoặc chậm trễ, toàn bộ chuỗi cung ứng phía sau sẽ bị ảnh hưởng.

Trước những biến động từ phía địa phương, Bộ GD-ĐT và NXBGDVN đã thể hiện tinh thần trách nhiệm trong việc khắc phục hậu quả. Bộ GDĐT nghiêm túc nhìn nhận trách nhiệm trong công tác tổng hợp, dự báo nhu cầu chung; đồng thời lập Tổ công tác phản ứng nhanh 24/7 để liên tục rà soát, điều phối và luân chuyển SGK giữa các địa phương thừa/thiếu.

NXBGDVN đã huy động tối đa công suất các nhà in đối tác, nâng tổng số lượng cung ứng đạt gần 240 triệu bản SGK tính đến giữa tháng 9/2026. Đồng thời, đơn vị mở hoàn toàn miễn phí hệ thống SGK điện tử tại địa chỉ taphuan.nxbgd.vn để giáo viên và học sinh sử dụng tạm thời, cam kết hoàn tất việc cung cấp các bản sách in bổ sung còn thiếu trước ngày 30/9/2026.

Để chấm dứt tình trạng thiếu hụt cục bộ và bảo đảm tính chủ động trong khâu cung ứng SGK cho các năm học tiếp theo, việc khắc phục cần tập trung vào các định hướng giải pháp trọng tâm. UBND các tỉnh, thành phố phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính chính xác của số liệu dự báo số lượng học sinh và nhu cầu SGK trên địa bàn. Trường hợp các địa phương muốn chủ động triển khai chính sách miễn phí hoặc hỗ trợ SGK sớm hơn lộ trình chung, phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình lập dự toán và thời hạn phê duyệt kế hoạch nhu cầu (trước ngày 30/10 hằng năm) theo đúng quy định tại Nghị định 271/2026/NĐ-CP để bảo đảm sách nhập kho thư viện đúng thời gian quy định.

Thêm vào đó, cần xem xét, đề xuất quy định đưa SGK vào danh mục “sản phẩm, dịch vụ công thiết yếu”. Việc định danh này sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc cho phép Nhà nước và các nhà xuất bản chủ động hơn trong cơ chế đặt hàng, bố trí ngân sách, dự trữ quốc gia và điều tiết nguồn hàng kịp thời khi xuất hiện biến động nhu cầu đột biến tại các vùng miền.

Đồng thời, Bộ GDĐT cùng các cơ quan chức năng cần siết chặt công tác kiểm tra, giám sát quá trình ban hành và thực thi các chính sách hỗ trợ, miễn phí SGK tại từng địa phương. Việc kiểm tra nhằm bảo đảm mọi chính sách trước khi ban hành đều được thẩm định kỹ lưỡng về nguồn lực và tính khả thi, tránh tình trạng thông tin chỉ đạo thiếu rõ ràng làm gián đoạn chuỗi cung ứng và ảnh hưởng đến quyền lợi của học sinh.

Mỗi cuốn sách đến tay học sinh đúng thời điểm là kết quả của cả một chuỗi phối hợp. Vì vậy, sau khi khắc phục tình trạng thiếu sách trong năm học 2026–2027, các cơ quan quản lý cần tiến hành rà soát toàn diện công tác dự báo, nâng cao hiệu quả quản lý, phối hợp giữa các khâu để bảo đảm quyền lợi học tập của học sinh trong những năm học tiếp theo.

Hơn 5.400 cuốn sách đến với học sinh vùng biên trước thềm năm học mới Trước thềm năm học 2026-2027, hơn 5.400 bản sách giáo khoa và sách mầm non đã được Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam trao tặng cho học sinh tại xã Mô Rai (Gia Lai). Hoạt động không chỉ góp phần chia sẻ khó khăn với các em học sinh vùng biên mà còn lan tỏa văn hóa đọc, tiếp thêm động lực để các em vững bước trên hành trình chinh phục tri thức.

Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam hoàn thành chương trình tập huấn, bồi dưỡng sử dụng bộ sách giáo khoa thống nhất Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam hoàn thành chương trình tập huấn, bồi dưỡng sử dụng bộ sách giáo khoa thống nhất trên phạm vi toàn quốc.