Ký ức về Fidel Castro - người bạn lớn của nhân dân Việt Nam

Phát biểu tại Hội thảo khoa học cấp Bộ “Đồng chí Fidel Castro - lãnh tụ vĩ đại của cách mạng Cuba, chiến sĩ quốc tế kiên cường, người bạn lớn của nhân dân Việt Nam” do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức ngày 3/8 tại Hà Nội nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh Chủ tịch Fidel Castro Ruz, ông Nguyễn Xuân Phong cho biết ông có mặt với tư cách một nhân chứng lịch sử của quan hệ Cuba - Việt Nam.

Ông đến Cuba từ năm 1963, chỉ vài năm sau thắng lợi của Cách mạng Cuba năm 1959. Từ đó, ông gắn bó với Cuba trong nhiều năm với tư cách cán bộ đối ngoại của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, sau đó là cán bộ ngoại giao của nước Việt Nam thống nhất.

Từ những trải nghiệm của chính mình, ông Nguyễn Xuân Phong kể về Fidel Castro - người mà ông rất mực kính yêu, ngưỡng mộ bởi phẩm chất nhân bản cao quý, tầm vóc cách mạng và tình cảm sâu đậm dành cho Việt Nam.

Ông Nguyễn Xuân Phong, nguyên Vụ trưởng Vụ Châu Mỹ (Bộ Ngoại giao) phát biểu tại hội thảo ngày 3/8/2026 tại Hà Nội. (Ảnh: Đinh Hòa)

Truyền vào nhân dân Cuba lòng yêu thương Việt Nam

Theo ông Nguyễn Xuân Phong, quan hệ Việt Nam - Cuba là quan hệ đặc biệt, “không phải chỉ bây giờ mà ngay từ lúc mới khởi sinh”. Cơ sở của quan hệ đó là sự đồng cảm sâu sắc giữa hai dân tộc, bắt nguồn từ lịch sử đấu tranh vì độc lập, tự do của mỗi nước.

Ông cho rằng, để có được quan hệ đặc biệt ấy, phải kể đến công lao to lớn của Fidel Castro. Nhà lãnh đạo Cuba đã nhận thức sâu sắc, đánh giá đúng và quý trọng những ý nghĩa, giá trị của cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam; truyền những nhận thức và tình cảm đó đến lãnh đạo cùng toàn thể nhân dân Cuba.

Cách đây khoảng 10 năm, ông Nguyễn Xuân Phong cùng các cộng sự xuất bản một cuốn sách ghi lại gần 100 bài phát biểu của Fidel về Việt Nam từ năm 1964 đến năm 2005.

Qua những bài phát biểu và những cuộc gặp với lãnh đạo, đại diện các tầng lớp nhân dân Việt Nam, Chủ tịch Fidel đánh giá cao tầm vóc thời đại của cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam. Ông cho rằng người Việt Nam chiến đấu và hy sinh vì độc lập, tự do của mình, đồng thời vì sự nghiệp giải phóng dân tộc và xã hội của các dân tộc trên thế giới.

Theo ông Nguyễn Xuân Phong, tình cảm của Chủ tịch Fidel và tình đoàn kết của Cuba đối với Việt Nam “vừa là lý trí cách mạng, vừa là niềm tin, vừa là sự trân trọng đối với một dân tộc anh hùng đang xả thân vì nhân loại”.

Chủ tịch Fidel nhiều lần nói với nhân dân Cuba rằng cuộc đấu tranh chống Mỹ của Việt Nam là thành lũy tự nhiên góp phần bảo vệ sự tồn tại của nước Cuba xã hội chủ nghĩa ngay từ khi mới ra đời.

“Chính chúng ta phải cảm ơn Việt Nam”, Chủ tịch Fidel nói.

Chủ tịch Cuba Fidel Castro phát biểu tại buổi mít-tinh sáng 15/9/1973 tại cao điểm 241 ở xã Cam Thành, huyện Cam Lộ, tỉnh Hà Tĩnh (cũ). (Ảnh Tư liệu)

Trong ký ức của ông Nguyễn Xuân Phong vẫn còn nguyên vẹn hình ảnh lãnh tụ Fidel vươn người về phía trước, cánh tay giơ cao trên Quảng trường Cách mạng ở La Habana, trước tượng đài Anh hùng dân tộc José Martí. Năm này qua năm khác, Chủ tịch Fidel nói với nhân dân Cuba về Việt Nam, truyền vào nhân dân Cuba lòng yêu thương và tình đoàn kết đối với Việt Nam.

Tình đoàn kết ấy được chuyển thành những hành động thực tế. Ông Nguyễn Xuân Phong kể, Cuba là nước đầu tiên trên thế giới công nhận Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam. Năm 1962, Cuba chấp nhận một cơ quan đại diện thường trực của Mặt trận tại La Habana.

Ông Nguyễn Xuân Phong gọi đây là “một bước đi dũng cảm”, tạo nên một loạt phản ứng dây chuyền: các nước xã hội chủ nghĩa và dân tộc chủ nghĩa lần lượt công nhận Mặt trận, mở ra mặt trận thế giới ủng hộ cuộc đấu tranh chính nghĩa của nhân dân miền Nam Việt Nam. Cùng với những thắng lợi trên chiến trường, lá cờ của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam dần hiện diện từ châu Á, châu Âu, châu Phi, Mỹ Latinh đến cả nước Mỹ, trong các phong trào phản đối chiến tranh và ủng hộ Việt Nam.

Tin tưởng lựa chọn “vừa đánh vừa đàm” của Việt Nam

Ông Nguyễn Xuân Phong cũng kể lại thái độ của Cuba khi Việt Nam chủ trương kết hợp "vừa đánh vừa đàm: để kết thúc chiến tranh.

Việc Việt Nam chấp nhận đàm phán với Mỹ sau cuộc Tổng tiến công và nổi dậy mùa Xuân năm 1968 từng gây tâm lý hụt hẫng, lo âu, thậm chí hoài nghi trong một bộ phận cán bộ và nhân dân Cuba.

Cuba khi đó coi cuộc kháng chiến chống Mỹ của Việt Nam là lá chắn bảo vệ Cuba từ xa, là tấm gương về khả năng chiến đấu và chiến thắng của một dân tộc quyết tâm bảo vệ độc lập, chủ quyền.

Tuy nhiên, theo ông Nguyễn Xuân Phong, lãnh đạo Cuba, đứng đầu là Fidel Castro, không tính toán đến lợi ích riêng mà “kiên quyết ủng hộ Việt Nam, ủng hộ vô tư, ủng hộ đến cùng”, tin tưởng vào bản lĩnh và sự sáng suốt của lãnh đạo, nhân dân Việt Nam.

Ngày 19/4/1968, Chủ tịch Fidel khẳng định Cuba có “niềm tin tưởng hoàn toàn và tuyệt đối” vào Chính phủ Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Ông Nguyễn Xuân Phong đánh giá lập trường này của Cuba rất dũng cảm và quý giá trong bối cảnh lúc bấy giờ có nước muốn ngăn Việt Nam đàm phán, có nước lại muốn Việt Nam từ bỏ chiến trường để bước vào đàm phán bằng bất cứ giá nào.

Một hình ảnh khác in đậm trong ký ức của ông Nguyễn Xuân Phong là Fidel trong chuyến thăm châu Âu mùa hè năm 1972. Khi đó, Mỹ tăng cường ném bom miền Bắc, đánh phá đê điều, phong tỏa các hải cảng. Tại Thành cổ Quảng Trị và trên khắp miền Nam, cuộc chiến đấu diễn ra quyết liệt nhằm buộc Mỹ trở lại bàn đàm phán.

Các thủy thủ Cuba kề vai sát cánh cùng công nhân Việt Nam chiến đấu chống máy bay Mỹ ở cảng Hải Phòng. Cùng thời điểm ấy, Fidel thực hiện chuyến thăm châu Âu kéo dài hơn một tháng. Ông gặp các nhà lãnh đạo chính trị, nói chuyện với công nhân ở các nhà máy, đối thoại với thanh niên tại các trường đại học, kêu gọi các nước xã hội chủ nghĩa gác lại khác biệt, siết chặt hàng ngũ xung quanh Việt Nam.

Ông Nguyễn Xuân Phong ví Fidel khi ấy như “một Đôn Ki-hô-tê cách mạng của thời hiện đại, rong ruổi trên các nẻo đường châu Âu ròng rã hơn một tháng trời làm tất cả những gì có thể để bảo vệ Việt Nam”.

Theo Fidel về vùng giải phóng Quảng Trị

Tháng 9/1973, ông Nguyễn Xuân Phong trực tiếp tháp tùng và phối hợp công tác phiên dịch phục vụ chuyến Chủ tịch Fidel Castro thăm vùng giải phóng Quảng Trị.

Theo ông, chuyến thăm khẳng định vị trí tiên phong của Cuba khi Fidel là nguyên thủ nước ngoài đầu tiên và duy nhất đến vùng giải phóng miền Nam Việt Nam lúc chiến tranh chưa hoàn toàn kết thúc.

Những cử chỉ và phát biểu của Fidel còn thể hiện sự nhạy bén trong việc nhận ra, ủng hộ kịp thời những yêu cầu đấu tranh chính trị, ngoại giao của Việt Nam sau khi Hiệp định Paris được ký kết.

Chuyến thăm khẳng định trước thế giới sự tồn tại của một vùng giải phóng rộng lớn, an toàn ở miền Nam; uy tín và quyền lực của Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam; bác bỏ những luận điệu xuyên tạc và âm mưu phá hoại việc thi hành Hiệp định Paris.

Ông Nguyễn Xuân Phong gọi chuyến thăm là “đỉnh cao”, là “bản tổng kết của Fidel về những gì mà nhân dân Việt Nam đã cống hiến cho nhân loại bằng xương máu của mình”, đồng thời là lời kêu gọi các lực lượng hòa bình, tiến bộ trên thế giới tăng cường đoàn kết, ủng hộ Việt Nam.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, ông vẫn nhớ ánh mắt hiền từ, những cái vỗ vai trìu mến cùng lời nói ấm áp của lãnh tụ Fidel khi gặp các anh hùng, dũng sĩ và đại diện Việt Nam đến thăm Cuba.

Ông nhớ nét đau đớn, u sầu của lãnh tụ Fidel khi đến Đại sứ quán Việt Nam tại Cuba viếng Chủ tịch Hồ Chí Minh ngày 3/9/1969; nụ cười rạng rỡ khi Fidel đến Đại sứ quán trong đêm mừng chiến thắng 30/4/1975.

“Đó là Fidel - người bạn lớn thủy chung, tận tụy của nhân dân Việt Nam”, ông Nguyễn Xuân Phong nói.

“Chất Cuba, chất Fidel trong tình cảm đoàn kết, ủng hộ vô điều kiện đối với Việt Nam”

Chân dung Lãnh tụ Fidel Castro: Bức tranh đan trọn nghĩa tình sắt son