“Bò Ma”: Dấu ấn xe tải Belarus tại Việt Nam

“Bò Ma” trong ký ức người Việt

Trong cuộc thử tải cầu Thăng Long trước khi công trình được đưa vào sử dụng, trên tầng hai có 60 ô tô, trong đó có nhiều chiếc “Bò Ma” chở đủ tải trọng. Mỗi phía tầng dưới được bố trí thêm 6 chiếc xe này, cùng hai đoàn tàu trên đường ray đôi tham gia thử tải.

Những chiếc xe “Bò Ma” tham gia xây dựng cầu Thăng Long. (Ảnh tư liệu).

Đó là những chi tiết được ông Nguyễn Đức Kiên, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế của Quốc hội, kể lại với báo chí. Ông Kiên tham gia công việc kiểm định cầu Thăng Long khi công tác tại Bộ Giao thông Vận tải.

Theo lời kể của ông, các thiết bị đo điện tử được gắn vào dầm cầu. Những đoàn xe, đoàn tàu thực hiện các bài thử tải tĩnh và động, trong đó có tình huống các phương tiện đang chạy ở tốc độ 60 km/h thì đồng loạt phanh gấp.

Những chiếc “Bò Ma” được huy động khi ấy thuộc dòng xe tải MAZ, sản phẩm của Nhà máy ô tô Minsk, thành lập năm 1944 trên lãnh thổ Belarus ngày nay, khi nước này còn thuộc Liên Xô.

Xe tải MAZ Belarus được sử dụng tại Việt Nam. (Ảnh tư liệu).

Trong số những mẫu MAZ từng có mặt tại Việt Nam, MAZ-500 được biết đến với tên gọi dân dã “Bò Ma”. Xe có cabin vuông vức, kính chắn gió phía trước chia làm hai phần. Trong những ghi chép về vận tải thời kỳ đầu Đổi mới, MAZ-500 được nhắc đến cùng các dòng KamAZ, IFA từng phục vụ vận chuyển hàng hóa trên những tuyến đường Việt Nam.

Xe MAZ cũng được sử dụng trong quân đội, phục vụ vận tải và bảo đảm hậu cần. Năm 2007, anh Lương Tuấn Anh, chiến sĩ Trung đoàn Vận tải 651, Quân khu 1, được đơn vị cử đi đào tạo lái xe tại Trường Cao đẳng nghề số 1 thuộc Bộ Quốc phòng. Sau khi tốt nghiệp, anh được giao quản lý chiếc MAZ-500 chở nước sinh hoạt và nước tưới cây.

Những chiếc xe tải MAZ phục vụ tải bến cảng. (Ảnh: Getty images/Hoang Dinh Nam)

Chiếc xe đã cũ, thường xuyên hỏng hóc. Anh Tuấn Anh phải học kinh nghiệm sửa chữa của những người đi trước, tìm hiểu kỹ thuật và vận dụng kiến thức đã học để khắc phục sự cố. Nhờ được chăm sóc, sửa chữa, chiếc MAZ-500 tiếp tục phục vụ đơn vị.

Đến năm 2010, do xuống cấp và quá niên hạn sử dụng, chiếc xe được bàn giao lại đơn vị để xử lý hủy. Anh Tuấn Anh chuyển sang quản lý xe Zin-130, sau đó được giao thêm các phương tiện khác.

Những chiếc MAZ đời cũ dần ít xuất hiện trên các tuyến đường khi phương tiện vận tải thế hệ mới được đưa vào sử dụng. Nhiều xe hết niên hạn, được thanh lý hoặc xử lý hủy. Dù vậy, tên gọi “Bò Ma” vẫn được nhắc đến trong những câu chuyện về xe tải thời trước, cùng hình ảnh và tư liệu về các mẫu MAZ từng có mặt tại Việt Nam.

Những chiếc MAZ lắp ráp tại Việt Nam

Trong khi những chiếc MAZ đời cũ dần được thay thế, doanh nghiệp Việt Nam và Belarus đã triển khai hợp tác lắp ráp các mẫu xe của hãng ngay tại Việt Nam.

Ngày 23/2/2006, mẫu xe tải MAZ-555102-2120 đầu tiên được lắp ráp tại Việt Nam xuất xưởng tại Nhà máy Mekong Cổ Loa (Sóc Sơn, Hà Nội). Đây là tiền đề cho việc chuyển giao công nghệ sản xuất xe MAZ từ Nhà máy ô tô Minsk cho Nhà máy ô tô VEAM tại Thanh Hóa.

Tháng 12 cùng năm, Tổng công ty Máy động lực và Máy nông nghiệp Việt Nam (VEAM) giới thiệu mẫu MAZ-555102 tại Thanh Hóa. Xe có trọng tải 10 tấn, được lắp ráp từ linh kiện nhập khẩu dưới sự giám sát của các chuyên gia Belarus.

Tháng 3/2016, Chính phủ Việt Nam và Chính phủ Belarus ký Nghị định thư về hỗ trợ sản xuất phương tiện vận tải có động cơ trên lãnh thổ Việt Nam. Trên cơ sở đó, Công ty cổ phần Công nghiệp Âu Việt của Việt Nam và Nhà máy ô tô Minsk của Belarus thành lập liên doanh MAZ Asia để sản xuất, lắp ráp xe tải và các phương tiện chuyên dụng.

Lễ ký nghị định thư sửa đổi lần 2 nghị định thư giữa chính phủ Việt Nam và Belarus về hỗ trợ sản xuất phương tiện vận tải có động cơ trên lãnh thổ Việt Nam, 12/2020. (Ảnh: Báo Công thương)

Ngày 26/9/2019, nhà máy liên doanh MAZ Asia tại Hưng Yên chính thức khánh thành sau 27 tháng xây dựng. Dự án đặt mục tiêu sản xuất, lắp ráp và tiêu thụ 1.500 xe mỗi năm trong giai đoạn đầu, phục vụ thị trường Việt Nam và hướng tới xuất khẩu sang các nước Đông Nam Á.

Quá trình triển khai gặp một số vướng mắc liên quan đến các cam kết sản xuất. Tháng 12/2020, hai Chính phủ ký Nghị định thư sửa đổi lần thứ hai, điều chỉnh các mốc yêu cầu về tỷ lệ nội địa hóa và một số quy định liên quan nhằm tháo gỡ khó khăn cho liên doanh.

Tháng 8/2023, tại buổi làm việc với đoàn công tác Bộ Quốc phòng, nhà máy MAZ Asia cho biết đã lắp ráp thử nghiệm hai xe kéo pháo. Kết quả đánh giá ban đầu được công bố tại buổi làm việc cho thấy các phương tiện đáp ứng yêu cầu kỹ thuật đặt ra. Đoàn công tác đề nghị doanh nghiệp tiếp tục hoàn thiện những điều kiện cần thiết để tham gia sản xuất, lắp ráp phương tiện phục vụ quân đội.

Bên trong nhà máy sản xuất, lắp ráp ô tô Maz-Asia, Hưng Yên. (Báo Hưng Yên)

Sau khi nhà máy đi vào hoạt động, liên doanh tiếp tục có những điều chỉnh. Tháng 1/2024, MAZ Asia đổi tên thành GMA Auto Industry nhằm thuận tiện hơn cho hoạt động giao dịch và thanh toán quốc tế.

Năm 2025, tại cuộc làm việc giữa Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hoàng Long và Đại sứ Belarus tại Việt Nam Uladzimir Baravikou, hai bên xác định công nghiệp ô tô là một trong những lĩnh vực trọng tâm của hợp tác song phương. Nhà máy liên doanh MAZ, nay là GMA Auto Industry, được đánh giá là một dự án hợp tác tiêu biểu giữa Việt Nam và Belarus.

Xe “Min khờ”: Dấu ấn Belarus trong đời sống người Việt

Cô gái Belarus kể chuyện hai quê hương