Xe "Min khờ": Dấu ấn Belarus trong đời sống người Việt

Người Việt vẫn mê xe Minsk

Trong một cảnh quay của phim truyền hình “Độc đạo” năm 2024, nhân vật Dương “cơ bắp”, do Nghệ sĩ Ưu tú Hồ Phong thủ vai, được bố trí cầm lái chiếc Minsk ba bánh có thùng xe bên cạnh. Nhưng chiếc xe cũ không dễ điều khiển. Sau một hồi tìm cách thực hiện, đoàn phim phải thay đổi phương án: chủ xe trực tiếp cầm lái, còn diễn viên Hồ Phong ngồi ở thùng bên.

Chiếc xe đặc biệt ấy là một trong 9 chiếc Minsk được những người chơi xe ở Hà Nội và Hòa Bình huy động để phục vụ các cảnh quay tại Hòa Bình, Phú Thọ. Theo VTV, họa sĩ của phim, cũng là thành viên Câu lạc bộ Minsk Hà Nội, đã liên hệ các hội chơi xe để tìm phương tiện phù hợp. Không chỉ cho mượn xe, những người am hiểu Minsk còn có mặt tại phim trường, hướng dẫn diễn viên sử dụng côn, ga và xử lý những trục trặc kỹ thuật.

Một cảnh trong phim Độc đạo có sự xuất hiện của nhiều chiếc xe Minsk. (Ảnh: VTV).

Theo chia sẻ của họa sĩ Lê Thọ với VTV vào tháng 9/2024, một hội những người yêu Minsk tại Việt Nam khi ấy có khoảng 55.000 thành viên. Ông ước tính số người thực sự chơi xe chỉ khoảng một nửa. Các thành viên không chỉ trao đổi kinh nghiệm sử dụng, sửa chữa mà còn tổ chức gặp gỡ, những chuyến đi và các hoạt động chung.

Họp mặt kỷ niệm 19 năm thành lập của hội những người yêu thích xe máy Minsk Hà Nội. (Ảnh: Đại sứ quán Belarus tại Hà Nội)

Phong trào chơi Minsk ở Việt Nam đã có lịch sử hàng chục năm. Theo Báo Tiền Phong, năm 1999, nhân chuyến thăm Việt Nam của một lãnh đạo hãng sản xuất xe Minsk, những người yêu xe đã tập hợp hàng chục chiếc Minsk ra sân bay Nội Bài đón khách. Từ dịp này, một hội những người yêu Minsk được thành lập, với nhiều thành viên ban đầu là người nước ngoài đang làm việc tại Việt Nam.

Các cuộc gặp sau đó không chỉ có chuyện ngắm xe, trao đổi kinh nghiệm. Hội còn tổ chức những cuộc thi mang tên “Olympics Minsk”, trong đó người tham gia phải điều khiển xe vượt chướng ngại vật, thi đi chậm. Có cuộc gặp quy tụ khoảng 300 chiếc Minsk.

Khi Internet phát triển, người chơi Minsk có thêm nơi gặp gỡ. Năm 2003, một diễn đàn về Minsk xuất hiện trên mạng Trái tim Việt Nam Online (TTVN). Người tham gia đăng ảnh xe, kể chuyện những chuyến đi, hỏi nhau cách sửa máy, tìm mua phụ tùng.

Trong số những người chơi xe thời kỳ đầu có anh Lê Triều Dương, biệt danh DuGia. Những bức ảnh, ghi chép về các chuyến đi bằng chiếc Minsk màu đỏ của anh được chia sẻ trên diễn đàn, thu hút sự quan tâm của những người thích xe máy và du lịch bụi.

Từ những cuộc trao đổi qua mạng, các nhóm chơi xe tổ chức gặp gỡ, rủ nhau lên đường. Sa Pa, Hà Giang, Mã Pí Lèng, Bản Giốc... trở thành những điểm đến quen thuộc trong các câu chuyện về hành trình bằng Minsk. Phong trào chơi xe cũng dần mở rộng đến nhiều địa phương, tạo cơ hội để những người trước đó chỉ biết nhau qua diễn đàn gặp nhau ngoài đời.

Với Minsk, có bạn cùng chơi xe còn giúp giải quyết những khó khăn rất thực tế. Xe đã cũ, phụ tùng không dễ tìm, người sử dụng phải biết xử lý những hỏng hóc thường gặp. Trên các hội, nhóm, người cần phụ tùng có thể hỏi nơi mua; người gặp lỗi máy tìm người có kinh nghiệm; những chiếc xe vừa được sửa chữa, phục chế cũng được đưa lên để cùng trao đổi.

Ông Phan Minh Tánh bên chiếc xe Minsk của mình, năm 2018. (Ảnh: Báo Đồng Nai).

Ông Phan Minh Tánh ở Biên Hòa, Đồng Nai là một trong những người gắn bó lâu năm với dòng xe này. Ông Tánh biết đến Minsk qua những chuyến xe ôm từ ngã ba Tam Hiệp về nhà. Dù khi ấy thích Honda 67 hơn, chiếc Minsk với đèn pha tròn, dáng vẻ hầm hố vẫn khiến ông chú ý. Khoảng 20 năm sau, ông quyết định bán chiếc Honda để mua một chiếc Minsk tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Chuyến đưa xe về nhà không suôn sẻ. Chiếc Minsk chết máy hai, ba lần dọc đường. Nhưng những lần hỏng xe lại khiến ông Tánh muốn tìm hiểu cấu tạo, học cách sửa chữa. Về sau, ông bỏ nghề sửa xe ben để chuyên sửa Minsk. Tiệm “Tánh Minsk” trong một con hẻm ở Biên Hòa, là nơi những người chơi xe từ nhiều địa phương tìm đến. Tìm phụ tùng cũng lắm công phu. Có lần, nghe tin một gia đình ở Lâm Đồng từng kinh doanh phụ tùng Minsk, ông Tánh tìm đến hỏi mua. Cuối cùng, ông tìm thấy một túi linh kiện phủ bụi, đã nằm trên gác xép suốt hàng chục năm.

Người chơi xe Minsk tự tay sửa lại chiếc xe cũ. (Ảnh: Xe Minsk - Hội chơi xe Minsk Việt Nam).

Những câu chuyện như vậy không hiếm trong giới chơi xe cũ. Người này biết chỗ bán phụ tùng, người kia có kinh nghiệm sửa máy, người khác lại rủ bạn cùng đi những cung đường xa. Từ nhu cầu sử dụng, sửa chữa một chiếc xe, nhiều người trở nên thân quen và duy trì liên lạc với nhau qua các câu lạc bộ, hội nhóm.

Một thời “Min khờ” trên những nẻo đường

Xe Minsk có lịch sử từ năm 1951, khi nhà máy tại thành phố Minsk, thuộc Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Xô viết Belarus trong Liên Xô khi đó, bắt đầu sản xuất mẫu xe máy M1A. Sau này, những chiếc Minsk trở nên quen thuộc với nhiều thế hệ người Việt.

Theo các tư liệu báo chí, xe Minsk xuất hiện ở Việt Nam từ khoảng cuối những năm 1960, đầu những năm 1970. Đến thập niên 1980-1990, dòng xe này được sử dụng rộng rãi hơn, nhất là ở các tỉnh trung du, miền núi phía Bắc.

5 chiếc Minsk đang chờ khách trên đảo Cát Bà năm 1992. (Ảnh tư liệu: KT).

Xe có động cơ hai thì, dung tích 125 phân khối, bánh lớn, gầm cao, phù hợp với những cung đường gồ ghề. Người dân dùng Minsk để chở khách, chở nông sản, hàng hóa và cả những món đồ cồng kềnh. Có người chở lợn bằng Minsk, khiến chiếc xe mang thêm cái tên dân dã “xe chở lợn”.

Trong những bức ảnh tư liệu được báo Thể thao và Văn hóa giới thiệu năm 2022, năm chiếc Minsk xếp hàng chờ khách trên đảo Cát Bà vào năm 1992. Một bức ảnh khác, chụp năm 2003, ghi lại chiếc Minsk chở hàng qua cầu Bắc Luân ở Móng Cái, Quảng Ninh.

Đó là thời Minsk còn phục vụ công việc và sinh kế của nhiều người. Chiếc xe không có kiểu dáng bắt mắt như một số dòng xe khác, nhưng có thể chở được nhiều hàng, đi trên những đoạn đường khó. Tiếng máy nổ “bạch bạch”, làn khói xanh của động cơ hai thì và những lần phải dừng xe để sửa chữa cũng trở thành ký ức của người từng sử dụng.

Khi thị trường có thêm nhiều dòng xe máy hiện đại, Minsk dần ít xuất hiện trên đường phố. Những chiếc xe cũ được bán đi, tháo lấy phụ tùng hoặc cất trong nhà kho. Nhưng có người lại đi tìm chính những chiếc xe ấy, mua về sửa chữa, phục chế để tiếp tục sử dụng.

Xe Minsk được người dân Việt Nam dùng để chở hàng. (Ảnh tư liệu: KT).

Giờ đây, những chiếc Minsk từng gắn với việc chở khách, chở hàng còn xuất hiện trong các cuộc gặp của hội chơi xe, những chuyến đi xa và cả trên màn ảnh nhỏ.

Hơn bảy thập kỷ sau khi chiếc xe máy đầu tiên được sản xuất tại Minsk, dòng xe mang tên thủ đô Belarus vẫn có những người yêu thích ở Việt Nam. Người tìm phụ tùng, người sửa máy, người giữ chiếc xe đã đi cùng mình qua nhiều chặng đường. Và thỉnh thoảng, những chiếc “Min khờ” lại cùng nhau lên đường.

Kỷ vật hòa bình

Kỷ vật thiêng liêng từ đêm giao thừa có Bác