Ba năm giữa xứ sở cổ tích và hiện thực xanh

Nhắc đến Đan Mạch, người ta thường nghĩ về quê hương cổ tích của Hans Christian Andersen và những lâu đài rêu phong. Còn với tôi, qua ba năm làm công tác ngoại giao, Đan Mạch là hiện thân của sự cân bằng hoàn hảo: giữa truyền thống và hiện đại, giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, trên hết là triết lý sống tôn trọng con người và một đời sống văn hóa, ẩm thực, âm nhạc vô cùng quyến rũ.

Từ “cú sốc” chiếc xe đạp đến tư duy ngoại giao xanh

Tôi đến Copenhagen vào một ngày chớm thu lộng gió. Ấn tượng đầu tiên đập vào mắt một vị Đại sứ vừa chân ướt chân ráo đến nhận nhiệm sở không phải là những chiếc Mercedes 500 sang trọng của đoàn ngoại giao, mà là… những dòng thác xe đạp.

Đan Mạch là một trong những quốc gia có văn hóa xe đạp phát triển nhất thế giới. (Ảnh: Đại sứ Lại Ngọc Đoàn cung cấp)

Tại Copenhagen, xe đạp không phải là phương tiện dành cho người không có tiền mua ô tô, mà là một “tôn giáo”, một lối sống. Tôi từng ngỡ ngàng khi chứng kiến các bộ trưởng, nghị sĩ Đan Mạch mặc comple lịch lãm, vai đeo ba lô, thong thả đạp xe đến tòa nhà Quốc hội Christiansborg, bất kể trời mưa hay tuyết rơi; hay những người mẹ vội vã chở con nhỏ đến nhà trẻ bằng chiếc xe đạp - xích lô trước giờ đi làm. Chính điều này đã khiến tôi suy nghĩ nhiều hơn về cách làm ngoại giao. Tôi nhận ra rằng, muốn hiểu Đan Mạch, muốn mang lại những giá trị thực chất cho mối quan hệ Việt Nam - Đan Mạch, chúng tôi phải học cách làm “ngoại giao trên yên xe đạp” hay “ngoại giao không khói xăng”, như chúng tôi vẫn gọi đùa.

Trong suốt nhiệm kỳ của mình, một trong những nhiệm vụ trọng tâm mà Chính phủ giao phó cho tôi là thúc đẩy hợp tác giữa hai nước trong các lĩnh vực biến đổi khí hậu, môi trường, năng lượng và tăng trưởng xanh. Trong hồ sơ các Đại sứ tiền nhiệm bàn giao có nhiều tài liệu liên quan đến Hội nghị Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (COP15) tổ chức tại Copenhagen. Đan Mạch là quốc gia tiên phong trên thế giới về chuyển dịch năng lượng. Từ một nước phụ thuộc nhiều vào dầu mỏ nhập khẩu trong thập niên 1970, họ đã vươn lên thành cường quốc về năng lượng gió và công nghệ sạch.

Tôi đã có hàng chục cuộc làm việc với các tập đoàn lớn của Đan Mạch như DONG Energy (nay là Ørsted), CIP (Copenhagen Infrastructure Partners) hay Vestas. Những chuyến đi thực địa đến các trang trại gió ngoài khơi Esbjerg đã giúp tôi thấu hiểu sâu sắc cách người Đan Mạch bắt gió biển phải sinh ra tiền và điện sạch.

Trong nhiệm kỳ của mình, tôi đã góp phần kết nối các đối tác điện gió giữa hai quốc gia. Dấu ấn rõ nét là vào tháng 9/2013, nhân chuyến thăm Đan Mạch của Chủ tịch nước Trương Tấn Sang, tập đoàn Vestas đã ký thỏa thuận hợp tác phát triển điện gió cùng Tổng công ty Cơ điện lạnh (REE) của Việt Nam. Tôi cũng không thể quên hai sự kiện lịch sử: chuyến thăm Việt Nam đầu tiên của một Thủ tướng Đan Mạch - bà Helle Thorning-Schmidt - vào tháng 11/2012 mà tôi vinh dự tháp tùng từ Copenhagen về Hà Nội, và chuyến thăm Đan Mạch sau đó của Chủ tịch nước Trương Tấn Sang. Chứng kiến Tuyên bố chung về Đối tác toàn diện Việt Nam - Đan Mạch cùng nhiều văn kiện hợp tác được ký kết, và nhìn công nghệ xanh Bắc Âu hòa vào dòng chảy phát triển của quê hương, tôi hiểu rằng hơn ba năm thanh xuân nơi đây đã thực sự trọn vẹn.

“Hygge”, luật Jante và những nét tinh tế trong văn hóa ứng xử

Người ta thường bảo Đan Mạch là quốc gia hạnh phúc nhất thế giới. Khi mới đến, tôi có chút hoài nghi. Một đất nước mà mùa đông kéo dài, đêm tối ập đến từ 3 - 4 giờ chiều, mưa phùn và gió lạnh cắt da thịt thì hạnh phúc giấu ở chỗ nào?

Lễ hội đón mùa hè ở Đan Mạch. (Ảnh: Đại sứ Lại Ngọc Đoàn cung cấp)

Câu trả lời nằm ở một từ duy nhất: “Hygge”. Không có một từ tiếng Việt nào dịch trọn vẹn được từ này, nhưng có thể hiểu đó là cảm giác ấm áp, bình yên, tận hưởng những điều giản dị bên người thân yêu. Mùa đông Bắc Âu lạnh lẽo, người Đan Mạch thắp nến khắp nơi. Họ ngồi lại bên nhau trong những căn phòng ấm áp, uống trà, trò chuyện và sưởi ấm tâm hồn.

Bên cạnh “Hygge”, một bộ quy tắc ngầm khác ảnh hưởng đến cách ứng xử của họ là “luật Jante” (Janteloven) – một triết lý văn hóa dạy người ta sống khiêm nhường, không tự cao, không nghĩ mình đặc biệt hơn người khác. Tôi cảm nhận rõ tinh thần bình đẳng trong xã hội Đan Mạch. Xã hội ấy, trong mắt tôi, vận hành dựa trên một chữ “Tín” khổng lồ. Người dân tin tưởng vào Chính phủ, doanh nghiệp tin tưởng vào luật pháp, đồng nghiệp tin tưởng lẫn nhau. Khi làm việc với các đối tác Đan Mạch về những biên bản ghi nhớ (MOU), tôi thường có sự tin tưởng vì qua tiếp xúc, tôi thấy họ thực tế và coi trọng cam kết.

Từ chiếc bánh mì phết mộc mạc đến nghệ thuật kiến trúc trên đĩa ăn

Nói đến văn hóa Đan Mạch mà không nhắc đến ẩm thực sẽ là một thiếu sót lớn. Trước khi đến đây, tôi cứ nghĩ ẩm thực xứ lạnh chắc sẽ đơn điệu. Nhưng ba năm ở đây đã thay đổi hoàn toàn vị giác của tôi.

Món ăn mang tính biểu tượng quốc gia của họ là Smørrebrød – món bánh mì kẹp mở. Gọi là “bánh mì kẹp” nhưng nó chỉ có một lát bánh mì lúa mạch đen (rugbrød) dày, đặc ruột và có vị chua nhẹ ở dưới cùng; bên trên được xếp chồng các nguyên liệu như cá trích ngâm giấm, tôm luộc, trứng, thịt bò nướng, kèm theo các loại rau thơm và sốt. Người Đan Mạch ăn Smørrebrød không chỉ để no, mà họ nâng niu sắp xếp các nguyên liệu như đang kiến thiết một tác phẩm nghệ thuật kiến trúc nhỏ trên đĩa. Ăn món này phải dùng dao và dĩa một cách từ tốn, chậm rãi, đúng như phong cách sống không vội vã của họ.

Vào các dịp lễ hội lớn hay những buổi tiệc chiêu đãi ngoại giao, tôi thường được người bản xứ thiết đãi món Flæskesteg (thịt heo quay kiểu Đan Mạch) với lớp da giòn rụm, thơm mùi lá nguyệt quế, ăn kèm bắp cải đỏ muối chua ngọt. Sự kết hợp tinh tế giữa vị béo của thịt và vị thanh của rau củ muối làm tôi chợt nhớ đến món thịt quay dưa muối của ngày Tết Việt Nam.

Ngoại giao ẩm thực luôn mang lại những hiệu quả bất ngờ. Tại nhà riêng của Đại sứ, vợ chồng tôi thường tổ chức các “đêm giao thoa ẩm thực” để đón tiếp bạn bè Đan Mạch. Bàn tiệc là sự kết hợp đầy ngẫu hứng: cá hồi Bắc Âu nướng ăn kèm nước mắm tỏi ớt Việt Nam, hay những cuốn nem dùng cùng rau hữu cơ bản địa. Chính sự cởi mở bên bàn ăn đã kéo chúng tôi lại gần nhau, xua tan đi cái lạnh giá của mùa đông Bắc Âu.

Dịp Quốc khánh 2/9 hằng năm, chúng tôi tổ chức tiệc chiêu đãi bạn bè sở tại, đại diện các bộ, ngành, doanh nghiệp và đoàn ngoại giao ngay tại Đại sứ quán. Trong thực đơn ấy không bao giờ thiếu nem cuốn, nem rán và phở – những hương vị Việt mà bất kỳ người Đan Mạch nào từng đặt chân tới Việt Nam cũng mong được thưởng thức lại ngay giữa lòng Copenhagen.

Hằng năm, với sự ủng hộ của ông chủ sân golf Simon, một người rất có cảm tình với Việt Nam, chúng tôi thường tổ chức giải đấu Vietnam Golf Cup. Trong những dịp ấy, ẩm thực Việt Nam được giới thiệu bên cạnh các món ăn truyền thống của Đan Mạch tới các quan chức Hoàng gia, Chính phủ, doanh nghiệp Đan Mạch và các Đại sứ nước ngoài có mặt tại Copenhagen.

Ở Royal Copenhagen Shooting Society, một câu lạc bộ có lịch sử hơn 580 năm, gắn bó với Hoàng gia Đan Mạch và có khoảng 150 thành viên, ta có thể thấy những nét tinh túy của ẩm thực Đan Mạch được lưu giữ qua nhiều đời. Từng món ăn được thưởng thức sau mỗi bản nhạc truyền thống có từ hàng trăm năm trước.

Tôi nhớ không quên nét tinh tế của những món ăn trong quốc yến mà Nữ hoàng Đan Mạch Margrethe II chiêu đãi Chủ tịch nước Trương Tấn Sang tại lâu đài cổ Fredensborg Palace, nơi tôi được tham dự. Đó là những món đặc trưng, truyền thống nhất của đất nước Bắc Âu mà không phải khi nào cũng có thể thưởng thức.

Thanh âm Bắc Âu và những nhịp cầu âm nhạc Việt

Đan Mạch là một đất nước có tình yêu âm nhạc vô bờ bến. Ở Copenhagen, âm nhạc hiện diện ở khắp mọi nơi, từ các nghệ sĩ đường phố chơi nhạc jazz ở bến cảng Nyhavn cổ kính cho đến các buổi hòa nhạc hàn lâm tại Nhà hát Lớn (Copenhagen Opera House) bên bờ biển.

Đại sứ Lại Ngọc Đoàn biểu diễn saxophone. (Ảnh: Đại sứ Lại Ngọc Đoàn cung cấp)

Tôi đặc biệt ấn tượng với văn hóa “Fællessang” (hát chung). Đây là một truyền thống lâu đời khi một nhóm người – có thể là một gia đình, một cơ quan hay cả một cộng đồng – tụ tập lại để cùng hát những bài ca truyền thống từ cuốn sách hát quốc gia (Højskolesangbogen). Họ hát không phải để biểu diễn, không cần kỹ thuật thanh nhạc cao siêu; họ hát để tìm sự đồng điệu, để gắn kết tình thân. Tôi từng tham gia một buổi Fællessang vào ngày lễ đón mùa hè (Sankthans), khi hàng ngàn người đứng quanh đống lửa lớn bên bờ biển, cùng hòa giọng bài “Midsommervisen”. Tiếng hát của họ vang lên giữa tiếng sóng biển Baltic, trong trẻo, bình yên và tràn đầy niềm tự hào dân tộc. Nó làm một người yêu âm nhạc như tôi xúc động sâu sắc.

Trong nhiệm kỳ của mình, tôi cũng đã nỗ lực mang âm nhạc Việt Nam đến với công chúng Đan Mạch. Đã có một số đoàn nghệ thuật trong nước sang Đan Mạch biểu diễn các nhạc cụ dân tộc như đàn bầu, đàn tơ-rưng, sáo trúc… tại Học viện Âm nhạc Hoàng gia Đan Mạch. Trong chuyến thăm Đan Mạch của Chủ tịch nước Trương Tấn Sang và Phu nhân, một đoàn lớn các nghệ sĩ của ta đã biểu diễn một chương trình tuyệt vời với những nhạc cụ dân tộc, được bạn Đan Mạch và đoàn ngoại giao đánh giá rất cao. Chúng tôi cũng đã kết nối với đoàn Nhạc viện âm nhạc Việt Nam do nghệ sĩ Bùi Công Duy dẫn đầu sang biểu diễn tại Đan Mạch trong chương trình giao thoa âm nhạc Á - Âu, nâng cao hình ảnh Việt Nam ở đất nước giàu âm nhạc này. Những người bạn vốn quen với âm nhạc phương Tây đã trầm trồ trước những nhạc cụ làm bằng tre nứa mộc mạc của Việt Nam nhưng lại có thể phát ra những âm thanh da diết, có khả năng diễn tả mọi cung bậc cảm xúc của con người. Âm nhạc quả thực là thứ ngôn ngữ không cần phiên dịch, là cầu nối ngoại giao mềm mại nhưng bền chặt nhất.

Cộng đồng người Việt tại Đan Mạch – Những chiếc cầu tre bắc qua biển Baltic

Một phần không thể thiếu và cũng là nơi lưu giữ nhiều giọt nước mắt cũng như nụ cười của tôi trong nhiệm kỳ, chính là cộng đồng người Việt Nam đang sinh sống, học tập và làm việc tại Đan Mạch.

Người Việt ở Đan Mạch có một lịch sử đặc thù, nhưng vượt lên trên những thăng trầm, bà con đã từng bước ổn định cuộc sống, được bạn bè sở tại quý mến bởi sự chăm chỉ, hiếu học và ý thức tuân thủ pháp luật.

Ở Copenhagen, thời tôi công tác có một quán ăn mang biển hiệu “Lele Restaurant” của một gia đình người Việt. Khi ấy, hai bác đã lớn tuổi nên giao cho cô con gái và anh con trai quản lý. Quán ăn không lúc nào ngớt khách. Buổi trưa và tối thường phải đặt bàn rất sớm mới có chỗ. Chị chủ quán từng dành nhiều tháng về Việt Nam học nấu ăn, mời chuyên gia tư vấn… Nhiều khách Đan Mạch nói với tôi rằng ngồi ăn ở quán này thấy không khác gì đang ngồi giữa Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh thưởng thức ẩm thực Việt Nam.

Tôi đã đi đến những vùng xa xôi như bán đảo Jutland, đến các trang trại của người Việt để thăm bà con. Nhìn thấy những người con đất Việt làm chủ các công ty phần mềm, các nhà hàng lớn, hay những thế hệ thứ hai, thứ ba nói tiếng Đan Mạch lưu loát nhưng vẫn giữ được tiếng Việt, vẫn tổ chức Tết cổ truyền, lòng tôi dâng lên một niềm tự hào khó tả.

Người Việt ở Đan Mạch gắn bó với Hội Hữu nghị Đan - Việt như một cách hướng về quê hương. Nhiều bà con tham gia, nhiệt tình ủng hộ các hoạt động của Hội.

Đại sứ quán trong nhiệm kỳ của tôi không chỉ là một cơ quan hành chính, mà đã thực sự trở thành “Ngôi nhà Việt Nam” giữa lòng Copenhagen. Chúng tôi cung cấp nhiều bộ sách dạy tiếng Việt với phương pháp tiên tiến cho các lớp học tiếng Việt của trẻ em trong cộng đồng, hỗ trợ hội thanh niên, sinh viên kết nối. Chính bà con kiều bào là những chiếc cầu tre bền bỉ gắn kết hai dân tộc dù cách nhau rất xa.

Mang một phần Bắc Âu trong tim

Ngày cuối cùng ở Đan Mạch, tôi đạp xe một vòng quanh hồ Sortedams Sø. Trời Copenhagen lất phất mưa, cái lạnh se se quen thuộc thấm vào da thịt. Hơn ba năm trước, tôi đến đây với tư cách là một người khách lạ mang sứ mệnh quốc gia. Hơn ba năm sau, tôi rời đi với tư cách là một người bạn, một người con đã trót yêu mảnh đất này.

Đan Mạch đã dạy cho tôi biết thế nào là sự phát triển bền vững – một sự phát triển không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế. Đan Mạch dạy cho tôi biết thưởng thức một miếng bánh Smørrebrød mộc mạc, biết thả hồn vào những giai điệu Fællessang trong đêm đông và trân trọng những điều giản dị trong cuộc sống để tìm thấy hạnh phúc chân thực.

Trở về Việt Nam, bước vào những công việc mới, nhưng trong phòng làm việc của tôi tại Hà Nội luôn có một góc nhỏ đặt chiếc thuyền buồm biểu tượng của Copenhagen, một chiếc đèn nến Hygge, quyển sách tập hợp những bài dân ca Đan Mạch mà tôi dịch sang tiếng Việt, tự tay đánh máy, đóng quyển để tặng Nữ hoàng trong buổi chào từ biệt năm ấy. Và mỗi khi nghe một bản nhạc không lời êm dịu, lòng tôi lại lãng đãng bay về những con phố lát đá cuội của Copenhagen, nơi tôi đã để lại một phần đẹp đẽ của cuộc đời ngoại giao của mình.

Tạm biệt Đan Mạch – cảm ơn vì tất cả! (Tak for alt!)

Quảng bá hình ảnh Việt Nam đến bạn bè Đan Mạch và quốc tế

Những nét vẽ thiếu nhi lan tỏa tình hữu nghị Việt Nam - Đan Mạch