Xử lý hình sự thao túng chứng khoán: Không tránh được cơ chế “xin – cho”?

Luật sư Nguyễn Phú Thắng: Không phải đến hiện tại khi Bộ luật hình sự mới có hiệu lực từ 1/1/2018 mà trước đây, BLHS 1999 sửa đổi bổ sung năm 2009, đã có quy định về tội thao túng thị trường chứng khoán.

Tội phạm thao túng thị trường chứng khoán liên quan đến lợi ích kinh tế của nhà đầu tư, sự minh định của chính sách kinh tế thị trường.

Theo báo cáo, trong năm 2017, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã xử phạt hành chính và chuyển cơ quan công an các giao dịch có dấu hiệu thao túng là 320 trường hợp với tổng số tiền xử phạt là 18,5 tỷ đồng. Tuy nhiên, đến hiện nay, số vụ việc bị xử lý hình sự còn rất ít. Theo đó, mới chỉ có 2 trường hợp bị khởi tố điều tra và xét xử về tội này.

Nhìn vào số lượng vi phạm và bị xử lý hành chính cho thấy, việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với tội danh này là cần thiết, bởi hậu quả xảy ra đối với loại tội danh này là không hề nhỏ. Mặt khác, xu hướng Hành chính hóa vi phạm này làm mất đi tính nghiêm minh của pháp luật , không còn có tác dụng răn đe, phòng ngừa chung, tạo sự minh bạch trong thị trường chứng khoán, mất bình đẳng giữa các Nhà đầu tư.

Theo tôi được biết, các nước trên thế giới như Mỹ, Trung Quốc, Hàn Quốc đều quy định có xử lý hình sự đối với hành vi thao túng giá chứng khoán.

Quy định xử lý hình sự hành vi thao túng thị trường chứng khoán theo tôi, sẽ tạo hiệu ứng tích cực đối với thị trường chứng khoán, có tác dụng răn đe đối với các đối tượng có khả năng và có ý định thao túng thị trường. Đồng thời, tạo cơ sở pháp lý để xử lý các hành vi vi phạm. Đảm bảo đảm sự minh bạch, bình đẳng và động lực phát triển thị trường lành mạnh.

PV: Ông đánh giá như thế nào về căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự về tội thao túng thị trường chứng khoán khi trục lợi từ 500 triệu đồng?

Luật sư Nguyễn Phú Thắng: Trước đây, một trong các căn cứ xác định tội phạm của BLHS cũ là phải “gây hậu quả nghiêm trọng” thì trong Bộ luật Hình sự 2015 bổ sung thêm căn cứ “thu lợi bất chính” với số tiền thu lợi bất chính là từ 500 triệu đồng.

Mức định lượng 500 triệu đồng khi trục lợi từ hành vi thao túng thị trường chứng khoán là mức định lượng được xem là hợp lý.

PV: Theo ông, quy định tại điểm đ Điều 211, Bộ luật Hình sự 2015 có gây hạn chế đối với hoạt động nghề nghiệp của một số đối tượng như: nhà báo, chuyên gia nhận định, lãnh đạo doanh nghiệp có sở hữu cổ phiếu? Việc tuân thủ quy định này, theo ông, có khiến cho thị trường bớt sôi động, ít đi những đánh giá, nhận định cổ phiếu, vốn rất tốt cho nhà đầu tư?

Luật sư Nguyễn Phú Thắng: Với qui định như hiện nay, các đối tượng chịu tác động chủ yếu của là các nhà báo hoạt động đưa tin trong lĩnh vực chứng khoán, phóng viên viết bài về cổ phiếu doanh nghiệp, các chuyên gia phân tích, chuyên viên tư vấn tại các doanh nghiệp chứng khoán, lãnh đạo doanh nghiệp mà bản thân đang nắm giữ cổ phiếu của doanh nghiệp đó…

Với nội dung qui định tại điểm đ, Khoản 1 Điều 211 Bộ luật hình sự 2015 hiệu lực 1.1.2018, rõ ràng sẽ gây hạn chế, tác động đối với hoạt động nghề nghiệp của một số nhà báo, chuyên gia nhận định, lãnh đạo doanh nghiệp, nhưng với điều kiện những người này có sở hữu cổ phiếu của các doanh nghiệp. Sau đó bằng qua các kênh thông tin đại chúng trực tiếp, gián tiếp đưa ra ý kiến nhằm tăng vị thế của mã chứng khoán, ảnh hưởng đến giá chứng khoán để trục lợi thì mới có thể bị xem xét truy cứu trách hiệm hình sự.

Việc tuân thủ quy định này chắc chắn sẽ có tác động tới bàn tán, review, comment về cổ phiếu trên các diễn dàn, group.

Tuy nhiên theo tôi, thông tin các đối tượng trên đưa ra, nếu không vì mục đích trục lợi hoặc không có hậu quả cho các nhà đầu tư khác thì không đủ dấu hiệu cấu thành tội Thao túng giá chứng khoán.

PV: Tại Việt Nam, hành vi thao túng chứng khoán diễn ra khá phổ biến. Tuy nhiên, việc xử phạt hành vi thao túng nhiều vụ việc trước đây khiến dư luận phản ứng vì rất nhẹ, nhất là khi so sánh với số tiền người thao túng kiếm được. Việc xử lý như thế được nhiều người đặt dấu hỏi có cơ chế “xin-cho” trong xử phạt thao túng chứng khoán. Tuy nhiên, Bộ luật hình sự mới có hiệu lực từ 1/1/2018, hành vi thao túng chứng khoán có thể bị xử lý hình sự, khiến nhiều người kỳ vọng sẽ bớt đi hiện tượng thao túng cổ phiếu. Ông đánh giá tính khả thi của quy định mới này thế nào?

Luật sư Nguyễn Phú Thắng: Có một thực tế là cơ chế “xin – cho”, hay nói cách khác hành chính hóa các quan hệ pháp luật hình sự xảy ra ở mọi lĩnh vực với tính chất mức độ khác nhau chứ không riêng gì lĩnh vực chứng khoán. Song một điều dễ thấy là những đối tượng thực hiện một số hành vi như: Cố ý cung cung thông tin giả, che dấu thông tin, sử dụng thông tin nội bộ mua bán chứng khoán, làm giả hồ sơ tài liệu trong chào bán, niêm yết hay các hành vi thao túng chứng khoán là người có trình độ, có quan hệ và điều kiện tài chính tốt nên là những cản trở không nhỏ cho quá trình điều tra, truy tố. Do vậy, nhận định nói có cơ chế xin - cho trong việc xử lý không phải không có cơ sở.

Với quy định định lượng mức thu lợi bất chính từ 500 triệu đồng trở lên, việc truy cứu trách nhiệm hình sự được thực hiện dễ dàng hơn. Song hiện nay, lực lượng Công an chưa có cơ quan điều tra chuyên trách về lĩnh vực tội phạm chứng khoán mà việc xử lý chủ yếu là xử phạt hành chính. Đôi lúc là Cơ quan CSĐT thội phạm về kinh tế. Khi thì là Cơ quan an ninh điều tra cấp tỉnh, dẫn đến việc có nhiều đầu mối, thiếu tập trung.

Cá nhân tôi cho rằng nếu chưa hoàn thiện được về con người, phương tiện cho việc phòng chống loại tội phạm này, thì thời gian trước mắt vẫn có một khoảng trống chưa thể thực thi đầy đủ tinh thần của bốn Điều luật quy định về các tội phạm chứng khoán trong BLHS 2018.

Hương Nguyên - Phương Anh

Theo Báo Thời Đại