Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh: Hành trình xoa dịu nỗi đau

Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, trong các cuộc kháng chiến tại Việt Nam từ năm 1945-1975, gần 1,2 triệu người đã hy sinh. Riêng giai đoạn 1954-1975 chiếm tỷ lệ lớn nhất, ước tính từ 850.000 đến hơn 1.000.000 chiến sĩ ngã xuống trên khắp các chiến trường miền Nam, Lào và Campuchia. Dù chiến tranh đã lùi xa nhiều thập niên, hiện vẫn còn khoảng gần 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 hài cốt đã được quy tập nhưng chưa xác định được danh tính. Đó là nỗi đau lớn còn lại sau chiến tranh, khi hàng trăm nghìn gia đình vẫn mòn mỏi chờ đợi thông tin về người thân.

Dự án VWAI do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) và Viện Hòa bình và Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas chủ trì nghiên cứu, khai thác tài liệu lưu trữ để hỗ trợ nỗ lực tìm kiếm người mất tích. Trọng tâm của sáng kiến là nghiên cứu và giới thiệu các hồ sơ CDEC, tạm gọi là “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”.

Trong giai đoạn chiến tranh 1954-1975, sau mỗi trận đánh, những tài liệu như thư tay, sổ công tác, sổ nhật ký, giấy tờ tùy thân, giấy chứng nhận khen thưởng, giấy chuyển sinh hoạt Đảng… của chiến sĩ Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc bị thu giữ, chụp lại bằng máy ảnh đen trắng để phân tích tình báo. Sau khi chụp vi phim, các hiện vật gốc và tư trang phần lớn bị tiêu hủy. Các cuộn vi phim sau đó được quân đội Mỹ mang về nước, lưu trữ, giải mật và chuyển giao cho lưu trữ quốc gia Hoa Kỳ trước khi được số hóa.

Tài liệu bị thu giữ (CDEC): Lệnh điều động từ Tỉnh ủy Bà Rịa. (Ảnh: VNCA)

Hiện nay, VNCA đang lưu giữ khoảng 30 triệu trang tài liệu liên quan đến Việt Nam, trong đó có khoảng 2,7 triệu trang về Quân Giải phóng miền Nam và Bộ đội miền Bắc thời chiến, với hơn 261.000 hồ sơ CDEC đã được hệ thống hóa. Mỗi hồ sơ có mã định danh riêng và số đăng ký hành chính - tình báo, phản ánh cụ thể thời điểm, bối cảnh và tọa độ thu giữ tài liệu. Đây là nguồn dữ liệu đặc biệt quan trọng trong việc xác minh các trường hợp mất tích, khoanh vùng vị trí mộ phần tiềm năng và hỗ trợ tìm kiếm hài cốt liệt sĩ.

Theo Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng, Chủ tịch Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam, dưới sự điều hành của Giáo sư, Tiến sĩ Ron Milam (Giám đốc IPAC), Giáo sư, Tiến sĩ Steve Maxner (Giám đốc VNCA) và Phó Giáo sư, Tiến sĩ Võ Đình Thái, kho tư liệu vi phim đã được nghiên cứu, sắp xếp và biên soạn khoa học trong nhiều năm qua. Từ những hình ảnh đen trắng phóng to từ vi phim, có cả tiếng Việt và tiếng Anh cùng chú thích của nhân viên tình báo thời chiến, các chuyên gia đã sàng lọc thành hàng trăm nghìn hồ sơ CDEC có giá trị phục vụ mục tiêu nhân đạo.

Thực tế, công việc này đã được triển khai âm thầm từ năm 2022 khi phía Hoa Kỳ chủ động liên hệ với Đại tá Đặng Vương Hưng để phối hợp xác minh nhân chứng lịch sử, tìm kiếm thân nhân và trao trả hồ sơ. Trong ba năm liên tục (2023-2025), Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” đã phối hợp với VNCA cùng các nhà nghiên cứu, tình nguyện viên và một số đối tác trong nước giới thiệu nội dung hàng trăm hồ sơ trên các nền tảng truyền thông, đồng thời trực tiếp tìm kiếm, kết nối thân nhân. Đến nay, hơn 40 đại diện thân nhân liệt sĩ và cựu chiến binh đã được trao trả “Hồ sơ chứng tích chiến tranh”.

Lễ ký Thỏa thuận ghi nhớ giữa Tổ chức “Trái tim người lính Việt Nam” và Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) năm 2023. (Ảnh: VNCA)

Dù không phải là kỷ vật gốc, những bản sao điện tử hay trang in đen trắng từ vi phim vẫn mang ý nghĩa thiêng liêng đặc biệt, bởi gắn liền với cuộc đời và số phận của những người lính đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc. Nhiều thân nhân đã nghẹn ngào khi lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ được nhìn lại nét chữ người thân. Có gia đình đặt trang hồ sơ và USB lưu trữ lên bàn thờ thắp hương; có nơi phối hợp chính quyền địa phương tổ chức lễ truy điệu trang trọng để “đón liệt sĩ trở về” trong tâm tưởng.

Theo Đại tá Đặng Vương Hưng, với hơn 261.000 hồ sơ hiện có, nếu mỗi ngày chỉ biên soạn và giới thiệu một hồ sơ thì phải mất tới 715 năm mới hoàn tất. Con số ấy cho thấy khối lượng công việc khổng lồ và đòi hỏi sự chung tay của các cơ quan chức năng, tổ chức xã hội và cộng đồng. Ban tổ chức dự án VWAI kêu gọi các gia đình có người thân mất tích trong chiến tranh không phân biệt chiến tuyến chủ động liên hệ, cung cấp thông tin để đối chiếu với kho lưu trữ.

Không chỉ góp phần tìm kiếm người mất tích, dự án VWAI còn mang ý nghĩa thúc đẩy hợp tác lâu dài và hòa giải giữa Việt Nam và Hoa Kỳ. Việc khai thác, chia sẻ dữ liệu lịch sử vì mục tiêu nhân đạo thể hiện thiện chí của các bên trong nỗ lực hàn gắn quá khứ, hướng tới tương lai. Từ kho tư liệu đồ sộ ấy, hy vọng sẽ có thêm nhiều gia đình Việt Nam tìm lại được di bút, hình ảnh người thân, thậm chí là thông tin về phần mộ và tọa độ chôn cất liệt sĩ còn nằm lại đâu đó trên dải đất hình chữ S, để những người đã hy sinh được trở về trong vòng tay gia đình và trong sự tri ân của dân tộc.