Một bếp lửa chờn vờn sương sớm

Một bếp lửa ấp iu nồng đượm

Cháu thương bà biết mấy nắng mưa!

...

Giờ cháu đã đi xa. Có ngọn khói trăm tàu,

Có lửa trăm nhà, niềm vui trăm ngả,

Nhưng vẫn chẳng lúc nào quên nhắc nhở:

- Sớm mai này, bà nhóm bếp lên chưa?...

Những câu thơ trong bài "Bếp lửa" của nhà thơ Bằng Việt được Đào Mai Linh (18 tuổi), con gái lớn của chị Nguyễn Ngọc Hà, viết nắn nót trên trang giấy trắng. Nét chữ nghiêng nhẹ, những nét phác họa hình ảnh người bà đang nhóm bếp cùng đứa cháu nép bên khiến trang giấy mang theo hơi ấm của một không gian rất Việt.

Chị Hà nói, mỗi lần con viết tiếng Việt đẹp như vậy là chị thấy ấm áp cả ngày. Rồi chị cười nhẹ: "Tôi giữ tiếng Việt cho con vì… thật ra tôi không giỏi tiếng Séc lẫn tiếng Anh đến mức giải thích mọi chuyện. Muốn nói cho con hiểu thì chỉ có tiếng Việt thôi".

Và từ một nhu cầu rất thật của người mẹ - được nói với con bằng ngôn ngữ mình trọn vẹn nhất - câu chuyện của chị bắt đầu.

Bốn mẹ con chị Nguyễn Ngọc Hà.

Chị Hà kể, năm 2003, chị được người chú - một tiến sĩ học và làm việc lâu năm ở Séc - đón sang học. Mười năm sau, khi con gái lớn vào lớp 1, chị quyết định định cư tại thủ đô Praha, nơi tập trung những trường học tốt nhất và cộng đồng người Việt đông đảo.

Gia đình chị sống ngay trung tâm Praha - khu vực sầm uất và đa văn hoá. Chị mở một nhà hàng chuyên món Việt: phở, nem, bún bò Nam Bộ… Công việc giúp chị tiếp xúc với người Việt mỗi ngày, khiến tiếng Việt trở thành ngôn ngữ mặc định trong suốt quỹ thời gian của chị.

Không tham gia hội nhóm theo cách truyền thống, chị Hà lại hoạt động tích cực trong cộng đồng online, đặc biệt là nhóm “Hội mẹ và bé tại Czech” với hơn 71 nghìn thành viên. Ở đó, chị cùng các hội viên chia sẻ, giúp đỡ bà con, nhất là phụ nữ và trẻ em. Bất cứ ai gặp khó khăn trong công việc, học tập, giấy tờ hay cuộc sống đều có thể tìm đến nhóm để hỏi.

"Điều khiến tôi gắn bó với cộng đồng người Việt ở Séc có lẽ là vì được nói tiếng Việt mỗi ngày”, chị nói.

Đào Mai Linh, con gái lớn của chị Nguyễn Ngọc Hà, với những bài thơ được em viết lại bằng tiếng Việt.

Ba người con của chị Hà - Mai Linh (18 tuổi), Uyên Linh (14 tuổi) và Nhật Linh (10 tuổi) học tập trong môi trường đa quốc tịch: Việt Nam, Trung Quốc, Ukraina, Mỹ, Anh… Ngôn ngữ trong gia đình thay đổi theo từng giai đoạn: nhỏ thì nói tiếng Việt ở nhà, tiếng Séc ở trường; lớn hơn thì ba chị em nói chuyện với nhau bằng tiếng Anh. Nhưng với mẹ, lúc nào cũng là tiếng Việt.

Chị Hà giải thích: "Tôi không giỏi tiếng Séc và tiếng Anh đến mức giải thích cặn kẽ mọi vấn đề cho các con hiểu. Và nếu các con nói tốt tiếng Việt thì sau này cơ hội việc làm rất rộng mở vì cộng đồng người Việt Nam tại Séc rất lớn mạnh".

Đào Uyên Linh, con gái thứ hai của chị Nguyễn Ngọc Hà, nói tiếng Việt lúc năm 5 tuổi.

Không có giáo án hay lớp học cố định, chị Hà dạy tiếng Việt cho con từ những cuộc trò chuyện và tin nhắn mỗi ngày. Từ nào các con không hiểu, chị giải thích bằng tiếng Séc hoặc tiếng Anh, có khi nhờ điện thoại thông minh tra cứu.

Các con chị nói tiếng Việt tốt, nhưng "viết thì không có dấu, đọc còn chậm". Chị chia sẻ chưa bao giờ dạy con đọc, viết tiếng Việt bài bản bởi sợ con rối loạn ngôn ngữ khi còn nhỏ, rồi khi chúng lớn lên chị quá bận. "Có lẽ tôi sẽ cho các con đi học một khóa đọc viết tiếng Việt vào mùa hè này", chị dự tính.

Chị Nguyễn Ngọc Hà cùng các con trong những chuyến đi chơi.

Có thời điểm các con ít nói tiếng Việt, đặc biệt khi đi học hoặc khi mẹ vắng nhà. Chị Hà không giục ép, chỉ kiên trì trò chuyện bằng tiếng Việt mọi lúc có thể. Khi Mai Linh thi tốt nghiệp cấp ba, phải đọc nhiều tác phẩm văn học cổ điển, cô bé thường hỏi mẹ về tầng nghĩa sâu, chị Hà giảng bằng tiếng Việt để con tự chuyển sang tiếng Séc.

Khó khăn nhất, theo chị, là thiếu môi trường thực hành. Nhiều gia đình Việt Nam tại Séc bận rộn khiến trẻ không nói được tiếng Việt, không thể trò chuyện với ông bà. Điều chị Hà thấy may mắn là các con vẫn thích nhạc Việt, nhất là ca sĩ Sơn Tùng M-TP, thích món Việt, thích về Việt Nam và mỗi ngày đều ôm mẹ nói "Con yêu mẹ" bằng tiếng Việt.

Con cháu bạn bè chị Nguyễn Ngọc Hà ở Séc hát tiếng Việt.

Với chị Hà, tiếng Việt không thể tách khỏi ẩm thực. "Tiếng Việt còn, ẩm thực còn thì các con không bao giờ mất gốc", chị nói.

Ba chị em Linh đều mê bún đậu mắm tôm, các món kho, bún phở, nem… và thích tự nấu món Việt. Hai cô chị còn thích đan lát, thêu thùa, may vá giống như các cô gái Việt Nam ngày trước.

Năm 2020, dịch Covid-19 bùng phát, Mai Linh, khi ấy 13 tuổi, tự may khẩu trang để tặng hàng xóm, các bạn và đặt trước cổng trường. "Cứ 10 phút, con bé lại may xong một chiếc", chị Hà kể.

Đào Mai Linh, con gái lớn của chị Nguyễn Ngọc Hà, may khẩu trang tặng hàng xóm, bạn bè.

Chị Hà tin rằng một bát phở nóng, nồi cá kho hay bữa cơm tối đôi khi giữ tiếng Việt mạnh hơn mọi bài học. Khi trẻ nói được tiếng Việt, chúng gắn kết hơn với ông bà, họ hàng, không bị đứng ngoài câu chuyện của chính gia đình mình.

Theo chị Hà, gia đình vẫn là môi trường quan trọng nhất để giữ gìn tiếng Việt cho trẻ: "Một gia đình có bố hoặc mẹ hoặc cả bố cả mẹ đều là người Việt Nam thì không có lý do gì con cái không biết nói tiếng Việt". Môi trường cộng đồng đóng vai trò nâng đỡ, giúp trẻ có điều kiện giao lưu, thực hành nhiều hơn. Người Việt tại Séc đông đảo và tập trung, vì vậy các lớp học tiếng Việt cả trực tuyến lẫn trực tiếp được tổ chức phong phú, giúp các em phát triển toàn diện bốn kỹ năng: nghe - nói - đọc - viết.

Những bữa cơm đậm đà truyền thống giúp các con giữ gìn nếp nhà Việt.

Từ năm 2013, Chính phủ Cộng hòa Séc chính thức công nhận cộng đồng người Việt Nam là một dân tộc thiểu số của nước này. Nhiều chính sách hỗ trợ đầu tư, kinh doanh, sinh sống, học tập được mở rộng; các hoạt động văn hóa như lễ dựng quốc kỳ Việt Nam tại quảng trường trung tâm thủ đô Praha dịp Quốc khánh, hội chợ ngoại giao, hội chợ ẩm thực… trở thành dịp quảng bá văn hóa Việt mạnh mẽ.

Theo chị Hà, người Séc hiền lành, nồng hậu và ngày càng cởi mở hơn với văn hoá Việt. Người Việt chăm chỉ, tuân thủ luật pháp, quan tâm tới con cái nên được xem là những người bạn, hàng xóm tốt. Các nhà hàng Việt xuất hiện dày đặc đến mức "Tây nghiện nước mắm" không còn là câu nói đùa.

Ba con của chị học thêm tại Trung tâm thương mại Sapa, "một góc Hà Nội trong lòng Praha". Ở đó, chúng được thực hành tiếng Việt, gặp gỡ bạn bè Việt Nam và tham gia các sinh hoạt cộng đồng như sinh nhật, đám cưới, bữa cơm Việt...

Tương lai, chị Hà muốn dạy con đọc, viết tiếng Việt tốt hơn và muốn cùng cộng đồng tổ chức nhiều hoạt động để trẻ hát, đọc thơ vì vần điệu là con đường nhanh nhất để các con yêu tiếng Việt.

Các con chị Nguyễn Ngọc Hà thưởng thức bún ngan nướng Việt Nam tại Trung tâm Thương mại Sapa (Praha, Cộng hòa Séc).