Chủ tịch Hiệp hội Siêu thị Hà Nội: Việt Nam tự thua trên thị trường bán lẻ

Nhiều khả năng Việt Nam sẽ tự thua trên thị trường bán lẻ nếu không có cách mạng trong bán lẻ là nhận định của ông Vũ Vinh Phú, Chủ tịch Hiệp hội Siêu thị Hà Nội trong cuộc trò chuyện với Đất Việt về những biến động trên thị trường bán lẻ Việt Nam năm 2015.

Mạnh ít, yếu nhiều

Năm 2015, ngay sau khi hoàn tất thương vụ mua lại hệ thống 19 siêu thị Metro Việt Nam của tập đoàn bán lẻ Metro (Đức), ông chủ tập đoàn Thái Lan Berli Jucker đã tuyên bố muốn mua lại chuỗi siêu thị Big C ở Việt Nam của tập đoàn Casino (Pháp). Ngoài ra, tập đoàn Central Group của Thái Lan cũng đánh tiếng muốn tham gia thương vụ này.

Đánh về thị trường bán lẻ Việt Nam sau khi hai hệ thống bán lẻ lớn bậc nhất và có lịch sử nhiều năm kinh doanh ở Việt Nam đã và sắp bị thâu tóm, ông Vũ Vinh Phú cho rằng, thị trường bán lẻ Việt Nam có rất nhiều tiềm năng nhưng chúng ta chưa biết cách khai thác, kể cả về chiến lược phát triển cũng như trên mỗi mặt trận cụ thể của doanh nghiệp và các bộ, ngành.

"Việt Nam có một đề án phát triển thương mại trong nước, nhưng những điều kiện cần và đủ cho nó lại không có: nhân lực, tài lực, sự liên kết, tổ chức lại sản xuất... Nền công nghiệp bán lẻ muốn phát triển thì ngành sản xuất trong nước phải mạnh. Trong khi đó, tại Việt Nam, sau khi tập đoàn BJC mua Metro, đến Big C cũng đang rục rịch được bán, dù chưa công bố chính thức nhưng đến 70% sẽ rơi vào tay Thái Lan. Nếu thành công, thị phần của Thái Lan về mạng lưới bán lẻ, doanh số rất lớn vì riêng Metro đã có 19 điểm, Big C có 32 điểm. Tổng số điểm của các siêu thị nước ngoài ở Việt Nam khoảng 100, thì Thái Lan chiếm một nửa, ngoài ra Lotte, Aeon, Emart...

Điều quan trọng là Thái Lan đã thâm nhập thị trường Việt Nam rất lâu. Thị trường Thái Lan đã bão hòa với 65% là siêu thị, trong khi đó khoảng cách giữa Việt Nam, Thái Lan rất gần, hàng hóa Thái Lan đã quen thuộc với thị trường Việt Nam, dù giá cao hơn một chút nhưng chất lượng thì tốt hơn nhiều. Trong các gia đình Việt Nam, gia đình nào cũng có ít nhất một sản phẩm của Thái Lan, từ nước rửa chén, rổ chậu nhựa, mỹ phẩm, thức ăn nhanh, dụng cụ nhà bếp...

Hàng Thái Lan vào Việt Nam bằng rất nhiều con đường, từ các cửa hàng, siêu thị, các hội chợ được tổ chức hàng năm tại các tỉnh, qua con đường du lịch... Lãnh đạo Thái Lan từng tuyên bố sẽ biến Đông Dương từ chiến trường thành thị trường, còn Chủ tịch Tập đoàn BJC nói thẳng sẽ bán 60% hàng Thái ở 19 điểm của Metro. Ý đồ xâm chiếm thị trường Việt Nam của Thái Lan là rất rõ ràng, điều đó không thể cưỡng nổi và Việt Nam phải chấp nhận cạnh tranh.

Sắp tới, các cuộc mua bán, sáp nhập vẫn còn tiếp tục. Việt Nam cũng có một, hai tên tuổi có thực lực, như Vinmart, Co.opmart, trong đó Vinmart tôi cho rằng còn phải nghe ngóng vì họ phát triển nhanh nhưng chưa thực sự bền vững, còn lại tất cả đang co cụm, thậm chí bán mất phần như Citimart, Fivimart, Nguyễn Kim... Thị trường bán lẻ Việt Nam có kẻ mạnh, kẻ yếu nhưng kẻ mạnh nổi lên ít, còn yếu lại khá nhiều", ông Vũ Vinh Phú chỉ rõ.

Vì sao thua?

Điểm khiến doanh nghiệp Việt Nam thua, theo vị chuyên gia về thị trường bán lẻ, đó là sản xuất và phân phối trong nước đều yếu. Về khách quan, thị trường nội địa ít được quan tâm, trước đây Việt Nam mải mê xuất khẩu để thu USD, giờ quay lại thị trường nội địa thì đã chậm.

Xét về mạng lưới phân phối, cho đến nay nhiều chợ trong nội thành Hà Nội vẫn mái che, mái vẩy, hạ tầng khu để rác thậm chí còn chưa có. Bản thân doanh nghiệp trong Hiệp hội bán lẻ và Hiệp hội siêu thị để tìm được mảnh đất mở siêu thị ở các địa phương phải mất vài năm, trong khi đó doanh nghiệp nước ngoài chỉ cần dăm tháng là đặt được cơ sở. Điều đó cho thấy những ưu ái đều được Việt Nam dành cho doanh nghiệp nước ngoài. Nhiều tỉnh, thành như Đà Nẵng, Hải Phòng... mở đại siêu thị ở giữa thành phố khiến tiểu thương và các siêu thị nội sụt giảm doanh số xuống 1/3 sau 6 tháng.

Về sản xuất - đầu vào của thị trường bán lẻ Việt Nam lại manh mún, không có quy trình sản xuất sạch, không có bao bì, nhãn mác, bán ở chợ là chính, hàng ngon, hàng đẹp không vào được siêu thị và tạo chỗ trống cho hàng ngoại xâm chiếm.

"Doanh nghiệp Việt cạnh tranh không bình đẳng, không dài sức, tự hại nhau, chiết khấu vào siêu thị cao. Ngoài chiết khấu 10-15% hàng hóa đưa vào siêu thị, các nhà cung ứng còn phải nộp phí tạo mã hàng triệu đồng, phí sinh nhật, phí đứng đầu kệ... Nhiều nhà cung ứng phải lập chuỗi bán lẻ riêng, không đưa vào siêu thị nữa, mặc dù đứng trong siêu thị có ưu điểm là có thể giới thiệu thương hiệu, bảo quản tốt hơn. Nhà cung ứng không chịu nổi chi phí khi nó chiếm tới 30-40% lợi nhuận, đến người sản xuất cũng không được như thế. Bây giờ 1 gói thạch 16.000 đồng mà phí tạo mã 1 triệu đồng, rồi gói thạch 4.000 đồng lại mất 1 triệu đồng phí tạo mã khác, nhà sản xuất nào chịu nổi? Việt Nam không có một nền thương mại công bằng, người bán lẻ ép người sản xuất, hàng hóa qua nhiều khâu trung gian đẩy giá lên", ông Vũ Vinh Phú bức xúc.

Một vấn đề khác được ông Phú đề cập, đó là toàn bộ ngành bán lẻ Việt Nam chưa có một chiến lược đầy đủ, vốn liếng ít, không lập chuỗi được, không đầu tư vào sản xuất, thu mua được, giá cao.

"Tôi mua cà chua ở Metro chỉ có 10.000 đồng/kg nhưng ở chợ Hoàng Ngọc Phách (Hà Nội) xe thồ bán tới 15.000 đồng/kg. Ở Lotte khuyến mại rất khủng: 1 gói mì chính 450gr chỉ có giá 10.000 đồng, 1 hộp sữa Phương Nam 18.000 đồng chỉ còn 5.000 đồng... Bằng cách này, các doanh nghiệp FDI dìm doanh nghiệp Việt rồi chiếm thị phần, chiếm khách hàng thân thiết, còn doanh nghiệp Việt buông trận địa. Bây giờ một số siêu thị Việt vào Lotte, Metro mua hàng về bán, như thế khác gì đi làm thuê cho doanh nghiệp nước ngoài. Xét các yếu tố cạnh tranh về giá, chất lượng, công nghệ quản lý nguồn nhân lực Việt Nam đều thua. Riêng về nguồn nhân lực, tới 80% giám đốc siêu thị ở Việt Nam chưa qua đào tạo bán lẻ mà chỉ là tay ngang đi làm thuê", ông Vũ Vinh Phú dẫn chứng.

Thế nhưng điều khiến ông Vũ Vinh Phú đau đầu nhất là sự liên kết. Ở Việt Nam tồn tại tình trạng 10 siêu thị cử 10 người đi mua dầu ăn mà không mua chung bán chung được. Ngoài ra, sự liên kết giữa sản xuất và phân phối hết sức lỏng lẻo. Bằng chứng là trứng gà Ai Cập ở Vĩnh Phúc có 20.000 đồng/chục quả không ai mua, trong khi đó ở siêu thị vẫn 40.000 đồng.

"Ai phải chịu trách nhiệm về vấn đề này? Tại sao các tổng công ty thương mại không lên thu mua cho dân để dịu giá xuống hay ngồi máy lạnh để chờ người ta mang trứng đến?", ông Phú đặt câu hỏi.

Cần phải xem lại "cần anten" của các nhà làm thương mại Việt Nam, đặt biệt là các công ty nhà nước, Chủ tịch Hiệp hội Siêu thị Hà Nội nhấn mạnh. Ông dẫn trường hợp cụ thể của một tổng công ty thương mại nhà nước: nhiều năm nay bách hóa thiếu nhi của doanh nghiệp này trống trơn còn trên phố Lương Văn Can, đồ chơi trẻ em Trung Quốc chiếm lĩnh. Bách khoa Tổng hợp bị đại gia mua lại chiếm tới 80-90% thị phần, khách vắng bóng vì toàn bán hàng xịn, vốn của tổng công ty thương mại nhà nước ở Hà Nội có khả năng giảm từ 19% xuống còn 9%. Những địa điểm khác của doanh nghiệp này được đem cho thuê để bán váy cưới, xe đạp điện, mỹ nghệ... Nhà phân phối chỉ có vốn, nhân lực và mạng lưới, bây giờ mất mạng lưới thì làm được gì?

Rõ ràng, cần phải thắng thắn nhìn nhận rằng Việt Nam đã thua toàn diện, ông Phú nói. Cho đến nay, hàng nông sản thực phẩm Việt Nam trong siêu thị vẫn có thể đứng chân tương đối dài lâu nhưng hàng công nghiệp tiêu dùng đã bị lấn át.

"Trứng, dưa hấu, cam... nông dân Việt sản xuất ra đầy nhưng ai đến đó thu mua hay để thương lái đến ép? Một khi sản xuất "chết" thì phân phối cũng "chết" luôn, mà "chết" phân phối chính là "chết" hàng Việt. Nếu người dân Việt Nam cứ duy trì sản xuất theo kiểu tưới cả dầu nhớt cho rau muống, sử dụng chất tạo nạc trong chăn nuôi... thì đúng là hàng Thái, Trung Quốc ép hàng Việt nhưng chính chúng ta hại chúng ta trước.Việt Nam không phải là không có lối thoát, cơ hội, thách thức có nhưng thách thức nhiều hơn cơ hội, vượt qua được hay không là do chính chúng ta", ông Vũ Vinh Phú nhấn mạnh.

Cần một cuộc cách mạng

Để giải quyết bài toán của thị trường bán lẻ, trước tiên, theo Chủ tịch Hiệp hội Siêu thị Hà Nội, phải có chiến lược phát triển ngành công nghiệp bán lẻ Việt Nam và chiến lược đó phải gắn liền với sản xuất. Một khi mối liên kết này vững mạnh, chi phí sẽ giảm đi nhiều và hàng Việt có thể cạnh tranh được với hàng ngoại. Với việc ký kết các hiệp định FTA, TPP, AEC, Việt Nam sẽ quan hệ kinh tế với 55 nước, hàng hóa của 55 nước sẽ vào Việt Nam với thuế suất từ 0-5%, hàng Việt sẽ vô cùng khó khăn, cho nên phải xây dựng chiến lược bán lẻ, liên kết lại, mua chung bán chung, đào tạo nguồn nhân lực...
Mặt khác, phải xây dựng quản trị doanh nghiệp cho tốt, ông Phú chỉ rõ. "Cách đây 20 năm, khi tôi làm siêu thị đầu tiên ở Hà Nội, tỷ lệ mất và thiếu là 1,8/1.000, tức bán được 1.000 tỷ đồng thì chỉ bị thiếu 1,8 triệu đồng. Nhưng bây giờ có siêu thị mất 40 triệu đồng một lúc không biết lý do gì, thậm chí có siêu thị mất hàng tỷ đồng. Khi quản lý, kinh doanh đều kém thì còn lại gì?", ông dẫn chứng.

Đặc biệt, vị chuyên gia lưu ý cần bớt đi những méo mó trong thị trường để cạnh tranh bình đẳng. Bình ổn là bình ổn khâu sản xuất chứ không phải bình ổn khâu bán lẻ. Đồng thời, Nhà nước phải phân bổ nguồn lực cho thị trường nội địa, Việt Nam phải đi lên từ kinh tế biển và kinh tế nông nghiệp chứ không phải từ tàu thủy, ô tô, tên lửa vũ trụ...

Theo ông Vũ Vinh Phú, từ kinh nghiệm ở các nước cho thấy, khi doanh nghiệp bán lẻ đầu tư vào Việt Nam lẽ ra phải có quy định lượng hàng của nước bạn chỉ chiếm khoảng 30% nhưng Việt Nam lại không hề có mà đi kiểm tra nhu cầu kinh tế. Tuy nhiên, đến nay các doanh nghiệp đã tiến hành liên doanh liên kết, nhờ thế Aeon có 19 điểm của Fivimart, hàng chục điểm của Citimart, Thái Lan cũng có 51 điểm. Đáng lưu ý, Thái Lan không những đầu tư vào phân phối mà còn đầu tư vào sản xuất. Hiện nay, có tới 80% sản phẩm thịt, gà trên quầy siêu thị Việt Nam là của Tập đoàn CP Thái Lan. Họ đầu tư cả giống, phân bón, thức ăn, chăn nuôi, giết mổ... nông dân Việt đi làm thuê cho doanh nghiệp Thái và họ bắt đầu ép. Rõ ràng bước đi của doanh nghiệp bán lẻ ngoại hết sức khôn ngoan.

"Nếu không có một cuộc cách mạng, giải cứu toàn diện về nhân lực, chiến lược, liên kết, quản trị doanh nghiệp, văn hóa kinh doanh thì thị trường bán lẻ Việt Nam sẽ chẳng còn gì. Các siêu thị Việt Nam không có gì cá biệt, ít đổi mới, thậm chí còn tự hại nhau, văn hóa kinh doanh, phục vụ đều kém... Phải nhìn thẳng vào sự thực này để từ đó có một cuộc cách mạng trong lĩnh vực bán lẻ nếu không chắc chắn Việt Nam sẽ bị lấn át", ông Vũ Vinh Phú kết luận.

Theo Đất Việt