Góc nhìn mới về lịch sử khí tài quân sự từ nguyên liệu diêm tiêu

Trong suốt nhiều thế kỷ, chiến tranh giữa các quốc gia về bản chất là cuộc cạnh tranh sức mạnh vũ khí, mà trung tâm của hệ thống vũ khí đó chính là thuốc súng. Thành phần quan trọng nhất của thuốc súng đen là diêm tiêu, chiếm tới 75% công thức, được sử dụng tại Anh cho đến năm 1891 và tại Pháp đến năm 1886. Điều này cho thấy vai trò không thể thay thế của diêm tiêu trong nền quân sự hiện đại thời kỳ đầu.

Tuy nhiên, diêm tiêu không phải là nguyên liệu có thể sản xuất dễ dàng ở mọi nơi. Nó được hình thành nhờ hoạt động của các vi khuẩn đặc biệt, chỉ phát triển mạnh trong điều kiện nóng ẩm. Khi nhiệt độ xuống dưới 10 độ C, các vi khuẩn này gần như ngừng hoạt động hoặc chết, khiến các nỗ lực sản xuất diêm tiêu tại châu Âu thất bại.

Pháo Cannon de 4 Gribeauval trong bảo tàng, pháo quan trọng của pháo binh Pháp.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam nổi lên như một khu vực đặc biệt quan trọng. Với hệ thống hang động đá vôi phong phú trải dài từ Bắc vào Nam, nơi tích tụ lượng lớn phân dơi qua hàng nghìn năm, Việt Nam trở thành nguồn cung diêm tiêu hang động có chất lượng cao nhất thế giới. Giá trị của diêm tiêu trong lịch sử được phản ánh rõ qua các con số. Có thời điểm, 1 kg thuốc súng có giá tương đương 10 kg vàng, thời Nguyễn Ánh 1 kg phân dơi – nguyên liệu để sản xuất diêm tiêu cũng có giá gần 50 gam vàng.

Điều này thể hiện trong việc đánh giá Hiệp ước Versailles năm 1787. Kỹ sư Vũ Đình Thanh cho rằng hiệp ước này thực chất đã được triển khai một cách hiệu quả và đóng vai trò nền tảng hậu cần cho nước Pháp trong giai đoạn sau đó. Không chỉ dừng lại ở yếu tố quân sự, hiệp ước này còn mở ra con đường tiếp cận nguồn diêm tiêu từ Việt Nam cho Pháp. Trong bối cảnh Anh đã độc chiếm nguồn diêm tiêu tại Bengal từ năm 1761, việc có được nguồn cung thay thế từ Đông Dương mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt.

Các tài liệu lưu trữ quốc tế cho thấy quy mô vận chuyển diêm tiêu là rất lớn. Hoạt động vận chuyển này không chỉ phản ánh tầm quan trọng của diêm tiêu mà còn góp phần trực tiếp vào các xung đột quốc tế, điển hình là chiến tranh Anh – Mỹ giai đoạn 1812–1815.

Nhìn tổng thể, công trình nghiên cứu của kỹ sư Vũ Đình Thanh đã đưa ra một cách tiếp cận mới trong việc lý giải một só vấn đề lịch sử, nhấn mạnh vai trò của tài nguyên và hậu cần trong việc định hình quyền lực. Diêm tiêu Việt Nam, từ một sản phẩm tự nhiên tưởng chừng bình thường, đã trở thành yếu tố trung tâm trong các cuộc cạnh tranh địa chính trị suốt nhiều thế kỷ.

Điều này cho thấy lịch sử chứa đựng những chiều kích khác, nơi mà khoa học trở thành yếu tố quyết định đối với vận mệnh của các quốc gia.