Papelucho: Hành trình đưa “tâm hồn Chile” đến với bạn đọc Việt Nam

Lần đầu tiên được xuất bản tại Việt Nam, bộ truyện thiếu nhi kinh điển "Papelucho" của nhà văn Chile Marcela Paz trở thành một nhịp cầu giao lưu văn hóa đặc biệt giữa hai quốc gia. Phóng viên Tạp chí Thời đại đã có cuộc trao đổi với ThS Nguyễn Thùy Trang, Phó Trưởng khoa phụ trách khoa tiếng Tây Ban Nha, Trường Đại học Hà Nội, thành viên nhóm dịch, về hành trình đưa tác phẩm thiếu nhi nổi tiếng của Chile đến với độc giả Việt Nam.

Những người bạn Chile đến thăm, tìm hiểu về đất nước, con người Việt Nam

Thúc đẩy hợp tác nhân dân nhân kỷ niệm 55 năm quan hệ Việt Nam - Chile

ThS. Nguyễn Thùy Trang (bên trái), thành viên nhóm chuyển ngữ Papelucho tại Việt Nam. (Nguồn: Đại học Hà Nội)

- Cơ duyên nào đưa chị đến với việc tham gia chuyển ngữ bộ truyện "Papelucho"?

- Cơ duyên của tôi với "Papelucho" bắt đầu từ một cuộc trò chuyện đáng nhớ với người bạn là cựu Đại sứ Chile tại Việt Nam - ông Sergio Narea. Ông chia sẻ nỗi trăn trở làm sao đưa được tác phẩm thiếu nhi tiêu biểu nhất của đất nước mình đến với độc giả Việt Nam.

Những lời tâm huyết ấy khiến tôi luôn nghĩ về một nhịp cầu văn hóa còn dang dở. Khi có cơ hội tham gia dự án, tôi đã không đắn đo. Với tôi, đây không đơn thuần là công việc chuyên môn, mà là cơ hội để hiện thực hóa tâm nguyện của người bạn Chile luôn nặng lòng với Việt Nam.

Tôi luôn tâm niệm rằng, muốn chạm vào trái tim của một dân tộc, hãy bắt đầu từ chính những cuốn sách đã nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ của họ. Việc đưa tác phẩm này từ Nam Mỹ về Việt Nam chính là một hành trình đi tìm sự đồng điệu trong tâm hồn độc giả hai quốc gia.

- Nhóm dịch đã chuẩn bị như thế nào khi tiếp cận một tác phẩm nổi tiếng tại Chile nhưng còn mới mẻ với độc giả Việt Nam?

- Ngay từ đầu, chúng tôi xác định đây không thể là một bản dịch thuần ngôn ngữ mà phải là một quá trình chuyển tải văn hóa. Ngoài việc nghiền ngẫm nguyên tác, nhóm đã tìm hiểu bối cảnh xã hội Chile thời bấy giờ, từ nếp sinh hoạt gia đình đến cách trẻ em giao tiếp với thế giới xung quanh.

Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất là việc định giọng cho bản dịch. Làm thế nào để giữ trọn vẹn sự hồn nhiên, nghịch ngợm và cái tôi rất riêng của Papelucho, nhưng vẫn khiến độc giả nhỏ tuổi Việt Nam cảm thấy gần gũi. Chúng tôi không muốn các em đọc một văn bản dịch, mà muốn các em như đang nghe một người bạn đồng trang lứa kể chuyện.

- Trong quá trình chuyển ngữ, đâu là thách thức lớn nhất đối với nhóm dịch?

Bộ truyện "Papelucho" của nhà văn người Chile Marcela Paz xuất bản năm 1947. Sau gần tám thập kỷ được dịch và xuất bản tại nhiều quốc gia, bộ truyện Papelucho đã được giới thiệu tới độc giả Việt Nam với lễ ra mắt bản dịch đầu tiên vào tháng 12/2024. Tác phẩm thuộc dự án văn hóa giữa Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và Đại sứ quán Chile, cùng với sự đồng hành của Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển Giáo dục Phương Nam - đơn vị phát hành chính thức bộ sách.

- Thách thức lớn nhất là ngôi kể. Trong tiếng Tây Ban Nha, nhân vật chỉ dùng duy nhất một từ “yo”, nhưng khi sang tiếng Việt, kho tàng đại từ của chúng ta lại phân tầng rất tinh tế. Chọn “tôi”, “tao”, “tớ” hay “mình”? Mỗi lựa chọn đều mở ra một sắc thái khác nhau. Làm sao để giữ được vẻ lém lỉnh, đôi khi hơi "ông cụ non" của một đứa trẻ Chile mà vẫn khiến các bạn nhỏ Việt Nam thấy gần gũi như đang nghe chuyện của chính mình? Đó là một cuộc "so găng" thầm lặng để tìm ra một điểm rơi ngôn ngữ thật vừa vặn.

Thứ hai là việc giữ "cái hồn" trong giọng kể. Papelucho viết nhật ký với lối tư duy tự nhiên, không ngại dùng những cấu trúc câu ngây ngô để bộc lộ cảm xúc. Nếu dịch quá trau chuốt, bản dịch sẽ lập tức bị "người lớn hóa", nhưng nếu "bẻ bút" quá tay, nó lại dễ trở nên gượng ép.

Thứ ba là khoảng cách thời gian và văn hóa. Bộ truyện được sáng tác từ năm 1947 đến giữa thập niên 70 của thế kỷ XX. Có những từ vựng, đồ vật hay cách diễn đạt ngay cả những người bạn Chile khi được chúng tôi tham khảo cũng thấy xa lạ. Việc xử lý những tầng ngôn ngữ và văn hóa bụi phủ thời gian này sao cho độc giả Việt dễ tiếp nhận mà không làm mất đi bối cảnh lịch sử là một hành trình gạn lọc đầy tâm huyết của cả nhóm.

Độc giả Việt Nam tìm hiểu bộ truyện thiếu nhi "Papelucho" tại lễ công bố bộ truyện chính thức đến Việt Nam, ngày 24/6/2025. (Ảnh: Đinh Hòa)

- Theo chị, điều gì hấp dẫn độc giả thiếu nhi Việt Nam từ câu chuyện này?

- Tôi tin rằng tâm hồn trẻ thơ ở đâu cũng có chung một "tần số rung động". Dù bối cảnh trong truyện là Chile của thế kỷ trước, nhưng những gì Papelucho trải qua lại mang tính toàn cầu. Đó là những rắc rối rất đỗi đời thường: chuyện đến trường, những lần bị bố mẹ mắng, hay những hiểu lầm vụn vặt với bạn bè… Những suy nghĩ của cậu bé, mới nghe thì thấy ngây ngô, nhưng ngẫm lại mới thấy chúng thành thật và sâu sắc đến lạ lùng.

Đặc biệt, cách Papelucho tự đối thoại với mình qua những trang nhật ký tạo nên một thế giới riêng - nơi trú ngụ của những ước mơ, những thắc mắc chưa có lời giải đáp và cả những nỗi sợ trẻ con. Tôi tin rằng, bất cứ trẻ em Việt Nam nào cũng từng có, hoặc từng khao khát có một vùng trời riêng như thế. Khi đọc "Papelucho", các em sẽ không cảm thấy mình đang đọc về một cậu bé ngoại quốc xa xôi mà như đang soi gương, gặp lại chính mình trong những trò nghịch ngợm hay những suy tư thầm kín nhất.

- Việc giới thiệu Papelucho tới độc giả Việt Nam có ý nghĩa như thế nào trong giao lưu văn hóa giữa hai nước?

- Văn học thiếu nhi là con đường mềm mại nhưng bền bỉ để kết nối các dân tộc. Khi lật mở từng trang "Papelucho", mỗi đứa trẻ Việt Nam không chỉ đang đọc một câu chuyện mà đang bắt đầu một cuộc đối thoại thầm lặng với một cách sống, một cách cảm nhận thế giới khác biệt từ nửa kia của trái đất. Những hạt mầm thấu hiểu được gieo xuống từ thuở nhỏ như thế thường bám rễ rất sâu.

Tôi nghĩ rằng không nên giới hạn "Papelucho" là truyện thiếu nhi. Đây là tác phẩm dành cho mọi lứa tuổi. Trẻ thơ đọc để thấy sự đồng điệu, còn người lớn có thể tìm thấy bài học về sự bao dung và cách giữ gìn đôi mắt trong trẻo trước một thế giới đầy biến động.

Đối với những người làm chuyên môn như chúng tôi, dự án này là dịp để hiểu sâu sắc hơn về cốt cách Chile. Những nhịp cầu văn hóa như thế, dù nhỏ bé, nhưng tích lũy lại sẽ làm quan hệ giữa hai quốc gia trở nên sống động và bền vững hơn. Bởi suy cho cùng, sự kết nối bền chặt nhất chính là sự thấu cảm giữa con người với con người, và văn chương chính là vị sứ giả tuyệt vời nhất.

- Trân trọng cảm ơn chị!

"Papelucho" là một biểu tượng của văn học thiếu nhi Chile. Bộ sách được sáng tác bởi nhà văn Marcela Paz và đã trở thành một phần ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ trẻ em Chile. Nhân vật Papelucho với tính cách hồn nhiên, thông minh, giàu trí tưởng tượng và lòng nhân hậu đã vượt qua ranh giới quốc gia để trở thành người bạn thân thiết của trẻ em ở nhiều nơi trên thế giới. Việc đưa "Papelucho" đến Việt Nam không đơn thuần là một dự án xuất bản, mà còn là một hoạt động giao lưu văn hoá sâu sắc. Thông qua những câu chuyện giản dị nhưng giàu ý nghĩa nhân văn, trẻ em Việt Nam có cơ hội tiếp cận với đời sống, tâm hồn và văn hoá của Chile, từ đó mở rộng tầm nhìn và tăng cường sự đồng cảm giữa các nền văn hoá. "Papelucho" mang đến nhiều giá trị tích cực, phù hợp với trẻ em ở mọi quốc gia, trong đó có Việt Nam. Trước hết, đó là sự khuyến khích trí tưởng tượng và khả năng quan sát thế giới xung quanh của trẻ. Papelucho nhìn nhận mọi thứ bằng một góc nhìn rất riêng, đôi khi ngây thơ nhưng cũng rất sâu sắc. Bộ sách cũng truyền tải những thông điệp nhân văn như tình bạn, tình cảm gia đình, lòng trung thực, sự sẻ chia và trách nhiệm. Những giá trị này hoàn toàn tương đồng với những chuẩn mực đạo đức mà xã hội Việt Nam luôn đề cao trong giáo dục trẻ em. Đại sứ Chile tại Việt Nam Nasly Isabel Bernal Prado

Giữ "hồn Chile" trong bản dịch tiếng Việt TS Nguyễn Thị Kim Dung (Giảng viên khoa tiếng Tây Ban Nha, Trường Đại học Hà Nội), thành viên nhóm dịch cho biết: "Ấn tượng nhất với tôi là sự tương đồng giữa tính cách con người Chile với tính cách con người Việt Nam: sự gần gũi, ấm áp trong đời sống gia đình và cách giao tiếp tự nhiên, giàu cảm xúc. Ở trong những tình huống rất đời thường, nhân vật Papelucho thể hiện sự chân thành, hài hước và tinh thần lạc quan, Việt Nam ta cũng vậy", TS Nguyễn Thị Kim Dung nói.

Ra mắt bản dịch tác phẩm văn học thiếu nhi kinh điển của Chile - "Papelucho" tại Việt Nam Sáng 20/12, tại Hà Nội đã diễn ra Lễ ra mắt bản dịch tác phẩm văn học thiếu nhi kinh điển của Chile - "Papelucho". Đây là một phần trong dự án văn hóa do Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam và Đại sứ quán Chile tại Việt Nam tổ chức.

Papelucho - biểu tượng văn học thiếu nhi Chile đến với độc giả Việt Nam Ngày 24/6 tại Hà Nội, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam phối hợp Đại sứ quán Chile tại Việt Nam tổ chức Lễ công bố bộ truyện thiếu nhi "Papelucho" chính thức đến Việt Nam. Sự kiện nằm trong khuôn khổ hợp tác văn hóa giữa hai quốc gia, tiếp nối thành công của buổi ra mắt bản dịch đầu tiên vào tháng 12/2024.