Góc nhìn mới về sự kiện Phú Xuân

Trong dòng chảy của lịch sử dân tộc, năm 1801 từ lâu vẫn được xem như một bước ngoặt lớn, khi kinh đô Phú Xuân thất thủ, triều Tây Sơn thay đổi và xác lập quyền lực của Nguyễn Ánh.

Tuy nhiên, khi nhìn lại sự kiện này từ những nghiên cứu kéo dài nhiều năm của kỹ sư Vũ Đình Thanh và Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Huy Hiệu - một loạt câu hỏi nền tảng được đặt ra, buộc chúng ta phải suy xét lại toàn bộ bản chất của biến cố tưởng như đã rõ ràng này.

Thực tế chiến trường tại Đại Việt lại không thuận lợi cho các lực lượng có liên hệ với Pháp. Trong suốt hơn một thập niên, họ không thể khuất phục được Tây Sơn. Ngược lại, Tây Sơn với lợi thế về công nghệ vũ khí, đặc biệt là việc sử dụng phốt pho, lại giữ thế chủ động.

Bản chất của nghi binh chiến lược là tạo ra một “mặt trận giả” đủ sức thu hút sự chú ý của đối phương, khiến họ tập trung nguồn lực vào đó, trong khi hướng tấn công chủ lực lại nằm ở nơi khác. Trong bối cảnh Đại Việt, vai trò “mặt trận giả” được cho là thuộc về Nguyễn Ánh.

Phú Xuân, Kinh thành Huế ngày nay.

Tháng 3 năm 1801, Nguyễn Ánh chiếm Đà Nẵng - vị trí chỉ cách Phú Xuân khoảng 100 km. Theo logic quân sự thông thường, đây là thời điểm thuận lợi để tiến công chớp nhoáng. Nhưng điều đáng chú ý là ông không triển khai tấn công ngay, mà gần như “án binh bất động” trong suốt ba tháng. Chính sự không hành động này, nếu nhìn dưới góc độ chiến thuật, lại có thể là yếu tố cốt lõi của một kế hoạch nghi binh.

Bước ngoặt thực sự diễn ra vào tháng 6 năm 1801, khi Phú Xuân thất thủ chỉ trong một ngày. Sự sụp đổ nhanh chóng của Tây Sơn đặt ra một câu hỏi lớn: nếu Nguyễn Ánh có đủ sức mạnh để chiếm kinh đô nhanh như vậy, tại sao ông lại trì hoãn suốt ba tháng? Sự chậm trễ này không chỉ làm mất yếu tố bất ngờ, mà còn đi ngược lại nguyên tắc cơ bản của chiến tranh.

Những “khoảng trống” trong chính sử - như việc mô tả trận đánh quá ngắn gọn, gia quyến Tây Sơn do dân bắt, hay sự thiếu vắng thông tin về chiến lợi phẩm - càng khiến giả thuyết này thêm phần đáng suy ngẫm

Nếu Nguyễn Ánh không phải là lực lượng chủ công, vậy ai đã thực sự đánh chiếm Phú Xuân? Theo hướng nghiên cứu này, một giả thiết được đưa ra là Corsair - lực lượng cướp biển được nhà nước Pháp cấp phép.

Nhìn rộng hơn, những gì diễn ra tại Phú Xuân còn liên hệ chặt chẽ với chiến trường Quy Nhơn. Tại đây, các mô tả về lực lượng của Võ Tánh trong sử nhà Nguyễn bộc lộ nhiều điểm bất thường: quy mô lớn, vũ khí hiện đại, khả năng xây dựng thành lũy kiểu Vauban.

Điều này dẫn đến giả thuyết rằng phần lớn lực lượng này có thể bao gồm quân ngoại quốc - Pháp, Ấn và lính đánh thuê - được “Việt hóa” trong ghi chép lịch sử.

Nếu đặt tất cả các dữ kiện trong cùng một hệ thống, một bức tranh khác dần hiện ra: cuộc chiến không chỉ là xung đột nội bộ, mà có thể là sự đối đầu giữa Đại Việt thời Tây Sơn với các lực lượng ngoại bang có tổ chức và công nghệ vượt trội. Chiến thắng tại Quy Nhơn đã phần nào làm chậm lại nguy cơ, nhưng sự kiện Phú Xuân năm 1801 đã thay đổi hoàn toàn cục diện.

Từ góc nhìn này có thể thấy sự kiện Phú Xuân cần được khai thác qua nhiều giác độ khác nhau. Đằng sau đó có thể là một chiến dịch nghi binh quy mô lớn, một lực lượng tấn công bí mật, và những mục tiêu chiến lược vượt xa phạm vi của một cuộc tranh giành quyền lực trong nước.

Điều quan trọng hơn, những giả thuyết này không nhằm phủ nhận lịch sử, mà đặt ra yêu cầu cần có những nghiên cứu liên ngành sâu hơn - từ khảo cổ học, nhân chủng học đến phân tích tư liệu - để kiểm chứng. Chỉ khi đó, lịch sử mới có cơ hội được tiếp cận gần hơn với bản chất thật của nó: không chỉ là những gì được ghi chép, mà là những gì thực sự đã diễn ra.