Dịch giả Như Huy: Tôi muốn chia sẻ nỗi xúc động về cuốn sách với bạn đọc

Lần đầu tiên, Các triết gia vĩ đại, tác phẩm nổi tiếng của Karl Jaspers đã được dịch sang tiếng Việt. Nhân dịp này Thời Đại đã có cuộc trao đổi với dịch giả Như Huy.

-Thưa ông, xuất phát từ suy nghĩ nào khiến ông chọn tác phẩm Các triết gia vĩ đại để dịch?

Thực tế là công việc của một dịch giả, nếu như đó là dịch giả độc lập, không thuộc cơ quan nào, luôn bắt đầu từ việc chọn sách để dịch, tôi xin trả lời thế này, dịch giả trước hết là độc giả. Trong vai trò độc giả, sẽ có những thứ khiến hắn, khi đọc, thấy xúc động. Và nỗi xúc động của một độc giả luôn đi kèm theo nhu cầu chia sẻ. Không một ai đọc sách, thấy xúc động, rồi sau đó im lặng cả. Luôn là nhu cầu muốn kể lại, muốn chia sẻ, tức là muốn xúc động cùng người khác.

Một mặt, sức mạnh này tạo ra một cách gián tiếp các tỉ phú ngành xuất bản, tuy nhiên, chính cái sản phẩm trực tiếp từ sức mạnh thần bí kết nối giữa người với người này đã tạo ra cộng đồng các dịch giả và các độc giả. Như vậy, câu trả lời của tôi là cuốn sách của Karl Jaspers đã làm tôi xúc động, và tôi thực sự muốn chia sẻ nỗi xúc động này với những người đọc tiếng Việt qua một bản dịch tiếng Việt.

-Những cuốn sách có tựa đề mang tính nhìn lại lịch sử qua những gương mặt nổi tiếng như vậy cũng không phải hiếm, và bản thân những cuốn lịch sử triết học cũng giới thiệu, đánh giá khá đầy đủ về các tên tuổi này, vậy bạn đọc cần lưu ý gì về sự khác biệt trong cách tiếp cận trên bình diện triết học của Karl Jaspers ở tác phẩm này, thưa ông?

-Anh nhận xét rất đúng. Thời đại này là thời đại của những dạng tri thức đóng gói kiểu Fastfood. Không phải các dạng tri thức đó không đúng, cũng như không phải gói mì ăn liền không làm chúng ta no. Song thứ tri thức đóng gói kiểu - “hiểu Heidegger hay hiểu Wittgenstein trong 30 câu hỏi và trả lời” - đã mất đi chiều sâu khôn dò của dạng tri thức đích thực đúng theo cách gói mì ăn liền thơm tho nồng vị đánh mất đi chiều sâu khôn dò của niềm xúc động nơi bát cơm rang trứng đạm bạc do chính tay mẹ ta rang cho ta ở ngôi nhà của chính ta, sau bao ngày ta lang thang cầu bơ cầu bất ngoài thiên hạ.

Tất nhiên là cuốn sách “Các triết gia vĩ đại” (tập 1), của Karl Jaspers viết, Hannah Arendt biên tập, và do Nhà xuất bản Thế giới liên kết với Công ty cổ phần Sách dịch và Từ điển Giáo dục xuất bản hoàn toàn không phải là một thứ sách dẫn nhập triết học thường thức, do các tác giả được thuê tóm tắt cho các độc giả hiện đại thiếu thời gian và tò mò.

Trái lại, xin nhấn mạnh, đây là một công trình của một trong những triết gia hiện sinh quan trọng nhất của thế kỳ 20 là Karl Jaspers, đồng thời là một thầy dậy triết hơn 40 năm. Vỉ lý do đó, nó sở hữu chất lượng chính xác, lối viết sâu sắc và đầy ắp phát hiện của một triết gia khi hành triết; đồng thời nó cũng đủ minh triết để tìm ra các lối vào sáng rõ và các cắt nghĩa đủ minh bạch kiểu sư phạm, giúp công chúng không bị lạc lối trong các hệ thống tư tưởng cực kỳ phức tạp của 7 bộ óc vĩ đại nhất nhân loại, 7 triết phụ của nhân loại tử Âu sang Á, bao gồm Socrates, Đức Phật, Khổng tử, Jesus, Plato, thánh Augustine, và Immanuel Kant.

Xin mượn lời của chính Karl Jaspers để nói về cách tiếp cận của ông: “…Với triết học, người thầy triết có một nhiệm vụ khiêm hạ nhất, song lại rất cần thiết. Ông phải khiến cho các triết gia vĩ đại trở nên dễ tiếp cận, đồng thời lại không được giấu đi chiều sâu của họ bằng sự đơn giản hoá kiểu lừa phỉnh. Tôi muốn người đọc của mình phải đối mặt với chính triết học...". Tôi tin rằng, cách tiếp cận “khiến cho các triết gia vĩ đại trở nên dễ tiếp cận, đồng thời lại không được giấu đi chiều sâu của họ bằng sự đơn giản hoá kiểu lừa phỉnh” - này rất phù hợp với độc giả Việt Nam trong thời đại này - khi mà thời gian đọc sách của họ không còn nhiều nữa, vì phải chia sẻ với các phương tiện giải trí nghe nhìn hấp dẫn hơn, do đó, họ cần những thông tin/tri thức mang tính dễ tiếp cận, song vẫn phải thoả mãn yêu cầu chính xác và có tính phát hiện.

-Ông gặp những khó khăn nào trong quá trình dịch tác phẩm này, ví dụ về chuyển ngữ thuật ngữ sang tiếng Việt?

-Sự khó khăn lớn của cuốn sách này nằm chính trong cái tên của nó: “Các triết gia vĩ đại”. Như vậy, người dịch “Các triết gia vĩ đại” trước hết phải là một người đọc hiểu tư tưởng của “Các triết gia vĩ đại” (nếu không, làm sao dịch?). Tuy nhiên, trong tập 1, có thể gọi là tập đặt nền móng cho toàn bộ các tập tiếp theo của bộ sách lớn này của Karl Jaspers, các triết gia vĩ đại này lại được nằm trong một phổ tư tưởng cực kỳ rộng lớn, đi từ Âu sáng Á, từ Phật giáo tới Khổng giáo, rồi tới Thiên chúa giáo, từ bản thể học của Socrates, chính trị học của Plato, tới nhận thức học của môn triết học phê phán của Kant.

Bên cạnh việc dịch các tác phẩm về triết học, nghệ thuật, dịch giả Như Huy còn được biết đến với tư cách là một nghệ sỹ. Sự kiện gần đây nhất của ông là triển lãm Catching Faces tại Hà Nội vào năm 2025.

Đây là một khó khăn lớn. Bản thân tôi cũng đã phải đọc lại, nếu không phải là toàn bộ, thì là các phần quan trọng nhất mà Karl Jaspers phân tích, để hiểu rõ - một mặt là tư tưởng nguyên gốc của các triết gia vĩ đại, và mặt khác, là cách Karl Jaspers diễn giải các triết gia ấy từ góc nhìn của ông - cũng là một triết gia lớn. Có nghĩa là, tôi đã phải vất vả để tìm cách hiểu được cuộc đối thoại của chính triết gia Karl Jaspers với các triết gia mà ông mô tả và phân tích.

Đây là một nhiệm vụ rất khó, và tôi, dẫu đã nỗ lực vượt bậc, song không bao giờ dám chắc là truyền tải trọn vẹn được các cuộc đối thoại lớn lao đó. Tuy nhiên, cũng một thuận lợi cho tôi, trong vai trò một dịch giả tiếng Việt - đó là khi dịch cuốn sách này thì hầu hết các thuật ngữ tiếng Việt của các không gian tư tưởng của các triết gia vĩ đại trong cuốn sách của Karl Jaspers thì đều đã hiện hữu sẵn trong tiếng Việt.

Tôi chịu cái ơn lớn lao của các dịch giả lớn, và là các bậc thầy của tôi về tiếng Việt, như Nguyễn Hiến Lê, Bùi Văn Nam Sơn…vân vân…, cũng như các dịch giả Kinh Thánh hay kinh Phật. Xin kính cẩn biết ơn các bậc thầy tiếng Việt ấy.

-Sách triết học nói chung không dễ bán, bài toán kinh tế được ông lưu ý đến mức độ nào khi bắt tay vào dịch Các triết gia vĩ đại?

-Để trả lời câu hỏi này của anh, tôi xin kể câu chuyện về số phận của bản dịch này. Thực tế là sau khi dịch xong cuốn sách đã gần như rơi vào bế tắc. Sau quá trình dịch gần 2 năm, nơi chấp nhận in sách và mua bản quyền bản gốc để dịch có sự thay đổi lớn về định hướng, khi tình hình xuất bản đã không còn thuận lợi như lúc ban đầu. Bước ngoặt AI, rồi sự xuất hiện của các mô hình xuất bản phi sách giấy, hay sự tràn ngập của dạng thông tin nghe nhìn, chỉ trong vòng vài năm, đã tàn phá đi cái gọi là “văn hoá đọc” của người Việt tới mức, ở cấp độ tệ nhất, đọc sách đã không còn là một nhu cầu ưu tiên, và ở cấp độ tệ nhì, thì chỉ thứ sách giải trí hay kiểu fastfood tri thức mới là còn được tiêu thụ nhiều.

Tất cả các dạng sách phi hư cấu hay nghiên cứu đều, chỉ trong một khoảnh khắc, trở nên bơ vơ, và không còn liên quan đến bất kỳ nhu cầu nào của đại chúng. Đây là lý do nhà xuất bản đã đề nghị dừng xuất bản, bất chấp việc họ đã trả đủ nhuận dịch và mua bản quyền sách.

Với nỗi buồn mênh mông của sự hiểu và buộc phải chấp nhận - tôi hoàn toàn thông cảm được bước đi khó khăn này của nhà xuất bản. Nhưng. Ồ, may quá - cuộc đời này vẫn còn các chữ nhưng. Hãy trở lại câu hỏi ban đầu của anh. Chính cái sức mạnh thần bí của nhu cầu muốn chia sẻ nỗi xúc động của một độc giả đã khiến tôi làm một chuyện tưởng chừng phi lý, đó là, kêu gọi đóng góp (theo dạng đặt mua sách trước) để giúp nhà xuất bản có thể tiến hành in sách. Anh có tin không, chỉ trong đúng một buổi chiều, tôi đã có đủ kinh phí chuyển trước cho nhà xuất bản để đặt sách. Điều thú vị là, trong số những người đặt mua sách trước (có người đặt 100 cuốn, 50 cuốn), có những người tôi chưa từng gặp. Anh thấy đó, câu chuyện này về số phận cuốn sách đã chứa cả hai mặt tích cực và tiêu cực cho câu hỏi của anh về bài toán kinh tế khi dịch các cuốn sách phi hư cấu và phi giải trí.

-Là dịch giả nhưng có phần nghiêng về nghệ thuật, vậy với riêng triết học, có những đòi hỏi nào mới, khắt khe hơn ông tự đặt ra với mình hay không?

-Yêu cầu của tôi khi dịch bất kỳ thứ gì, Nghệ thuật, Mỹ học, hay Triết Học, một bài thơ, một đoạn văn hay - thì đều là, phải gắng hiểu điều mình dịch trước khi dịch. Có nghĩa là phải là độc giả trước khi là dịch giả. Nếu không hiểu thì tôi không dám dịch. Chỉ vậy thôi.

-Việt Nam cũng có một số dịch giả rất uy tín trong lĩnh vực này, có thể ví dụ một người nổi bật là Bùi Văn Nam Sơn. Thưa ông, ông có chịu ảnh hưởng nào không từ những người đi trước, và đâu là mong muốn của ông khi muốn bạn đọc hình dung về dịch giả Như Huy?

-Bùi Văn Nam Sơn không chỉ là một dịch giả. Với tôi, ông là một triết học gia lớn, hơn thế, là một vị thầy lớn, với ý nghĩa rộng nhất của chữ này, cho không gian tư tưởng của Việt Nam ở giai đoạn này. Ông là thầy của tôi, và cũng chính là người hiệu đính cho bản dịch này của tôi. Về mặt chịu ảnh hưởng, ngoài thầy Bùi Văn Nam Sơn, tôi cũng có nhiều người thầy khác mà tôi chịu ảnh hưởng, như thầy Tuệ Sỹ, thầy Cao Xuân Hạo, hay giáo sư Thái Kim Lan, hay những người mà tôi chỉ từng đọc sách mà chưa từng gặp như Nguyễn Hiến Lê, Trần Xuân Kiêm, hay Đoàn Tử Huyến, Phạm Vĩnh Cư…vân vân...Họ đều là những người làm tiếng Việt trở nên giàu đẹp, thâm thuý, sâu sắc và với một số trường hợp thì còn trở nên có tính khoa học. Họ luôn là tấm gương để tôi soi vào. Còn bạn đọc hình dung thế nào về tôi ư? Có lẽ tôi chỉ là một dịch giả nghiệp dư, và là một độc giả chuyên nghiệp.

-Trân trọng cảm ơn ông!

*Karl Jaspers (1883-1969) là triết gia hiện sinh nổi tiếng người Đức gốc Thuỵ Sỹ. Các tác phẩm thường được nhắc đến của ông gồm Triết học; Các triết gia vĩ đại; Nguồn gốc và đích đến của lịch sử, Triết học nhập môn...