Đến với cái đẹp qua khoá Mỹ học mùa xuân

Tháng 3/2026 vừa qua, một lớp học ngắn ngày về Mỹ học do Học viện Thực học của TS.Nguyễn Ái Học, Khoa Ngữ văn Đại học Sư phạm Hà Nội tổ chức, nhà nghiên cứu triết học Bùi Văn Nam Sơn đứng lớp đã diễn ra ở Hà Nội. Dù thời gian hạn hẹp, nhưng những gì của khoá học này để lại thật nhiều điều đáng nói.

Trong những lần đánh đàn của Kiều, có lẽ, lần cay đắng nhất về phương diện nội tâm nhưng Nguyễn Du lướt qua không nhắc đến là khi gảy cho Kim Trọng nghe lần đầu. Sau khi nghe Kim Trọng liền “phê bình”: Rằng hay thì thật là hay, nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào…! Cắt lát riêng chi tiết này, rất khó gọi Kim Trọng là tri âm với Kiều, khi chỉ muốn nghe nhạc vui. Cũng tương tự như vậy, rất khó cắt nghĩa cảm thụ mỹ học của Kim Trọng vì chúng ta chỉ biết mỗi người có một tiêu chí riêng về sự hay, sự đẹp, hoặc cũng không có tiêu chí gì mà chỉ cảm nhận trực tiếp rồi thấy buồn hoặc đẹp, hoặc gợi lên những xúc cảm mênh mang..v.v..! Vậy mỹ học có giúp được việc hiểu những cấu trúc tinh thần đặc biệt này không, và nếu được thì giúp như thế nào?

Nói về cái đẹp đúng là một chủ đề vô thuỷ vô chung, nhưng với riêng phương Tây, mỹ học không đứng ngoài nền triết học mà đại diện là những bộ óc kiệt xuất của tư tưởng nhân loại. Để dẫn dắt mọi người hiểu được cái đẹp, hay rộng hơn là hiểu được cách ta hiểu về cái đẹp trong sự bất phân ly này…những bài giảng của Nhà nghiên cứu triết học (NNC) Bùi Văn Nam Sơn và cộng sự đã khái quát hoá rất đầy đủ, sâu sắc và bao quát cả một diễn trình lịch sử về chủ đề đặc biệt này.

Nhà nghiên cứu triết học Bùi Văn Nam Sơn (hàng đầu đứng giữa) cùng các học viên của lớp Mỹ học mùa xuân.

Với 3 hệ hình: Phân tích, diễn giải lịch sử và thông diễn học, qua bài giảng của NNC Bùi Văn Nam Sơn, triết học mỹ học đã trình hiện một cách đặc sắc cơ chế tinh thần tiếp nhận, lý giải, thấu cảm và lý tưởng hoá những gì nó theo đuổi. Những đặc điểm mà các hệ hình này xây dựng và bảo vệ, trên thực tế dù chúng ta đồng ý hay không, thì cũng không thể phủ nhận đó gần như là những cơ hội lựa chọn cách hiểu (tạm dùng một cách đơn giản như vậy) hợp lý nhất về cái đẹp. Và nói cho cùng, cũng khó tìm ra một phương cách tiếp cận nào khác, chí ít là đến thời điểm này.

Điều gì sẽ xảy ra sau trực quan ban đầu, và gần như song song cùng nó là cảm xúc (tất nhiên là nếu có thì hãy bàn tiếp) khi đứng trước đôi mắt ngấn lệ của một thiếu nữ đầy tuyệt vọng trong tranh của Caravaggio? Chúng ta thấy đẹp vì phụ nữ đẹp mà lại khóc như 1 yếu tố tiên thiên hay vì Caravaggio là danh hoạ đã được lịch sử xưng tụng? Và liệu, nếu không vướng chút kiến thức nào về hội hoạ kiểu như bố cục, xa gần, hoà sắc…thì điểm chung của cảm giác ở những người cùng rung cảm trước bức hoạ này là đâu? Hay cái đẹp, chỉ thuần tuý lý thuyết mà không cần đến cảm xúc liệu có hình thành được không?

Nhưng ngay cả lý thuyết cũng có thể chỉ là chiếc lồng chật chội, nếu ỷ lại đã sở đắc một lý thuyết như công cụ toàn năng để bước vào cái đẹp thì cũng dường như bị khoá “chết” trong khung tư tưởng của lịch sử. Cũng bởi vậy, khi nói về Heidegger, NNC Bùi Văn Nam Sơn luôn nhấn mạnh vào quan điểm của triết gia này khi coi tác phẩm nghệ thuật “không che giấu hay vén màn tồn tại, không phản ánh một chân lý có sẵn…”, mà hãy để ý nghĩa của cái đẹp tự đến với mỗi con người.

Vậy cuộc sống này có thể thiếu cái đẹp không? Chắc cũng không sao nếu nhân loại không vật vã với những nhu cầu hướng thượng. Trong bộ ba chân, thiện, mỹ, mỗi vế đều có tầm quan trọng sâu rộng trong cõi nhân sinh, có thể lẫn một phần vế này để cấu tạo nên nền móng của vế kia. Nhưng nếu tách độc lập, có lẽ mỹ, khái niệm dường như phù phiếm nhất, khác biệt nhất, hoang đường nhất lại chứa đựng nhiều nhất những gì mà con người mong mỏi. Nếu không phải vậy, hà cớ gì mà Kim Trọng phải băn khoăn khi Kiều gảy những đoạn như “Khúc đâu Tư mã phượng cầu, nghe ra như oán như sầu phải chăng…?”.

Cuối cùng, xin được nói về NNC Bùi Văn Nam Sơn. Với cá nhân tôi, thầy đúng là một đại diện cho vẻ đẹp của trí tuệ. Thôi thì xin không nói về những điều NNC này đã làm, bởi việc này nhiều người tài danh đã lên tiếng rồi. Ở đây nói về lớp dạy mỹ học nên khoanh thành 1 điểm cảm nhận riêng tư về mỹ học ở trong ông. Trong con người của thầy chỉ thấy toát lên một niềm hân hưởng với sự sống. Từ ánh mắt, nụ cười, dẫu chứng kiến bao dâu bể cuộc đời vẫn đầy ắp một niềm tin vào cái đẹp đang chờ đợi chúng ta, và chắc chắn, phải duy mỹ đến vô cùng thì mới có được phong thái đó!